توحید و اسماء و صفات صفحه 245

موصوف نمیشود و او یگانه و صمد است. آنچه در افکار تصوّر میشود، خدا بر خلاف آن است...از خردها پوشیده است؛ آن گونه که از دیدهها پوشیده است...توصیفات به او وصف میشوند، نه اینکه او به توصیفات وصف شود. و معرفتها به او شناخته میشوند، نه اینکه او به معرفتها شناخته شود.

با این بیان، روشن شد که منظور از اشتراک لفظی در اینجا این نیست که لفظ واحد دو معنای مفهومی متعدّد داشته باشد، بلکه مقصود این است که لفظ وقتی به مخلوق اطلاق میشود، معنای آن در حدّ فهم و درک اوست و او میتواند آن را بشناسد؛ ولی وقتی همان لفظ به خالق اطلاق میشود، معنای آن تنها به تعریف او و معرفت فطری شناخته میشود.

خداوند متعال اسما و صفاتی را برای خود برگزیده و از بندگانش خواسته او را با آن اسامی بخوانند. اگر خدای تعالی چنین نمیکرد، بندگان به هنگام عبادت و اظهار نیاز و دعا دچار مشکل میشدند و نمیدانستند او را چگونه و با چه اسمهایی بخوانند و صدایش کنند. مردی از امام جواد (علیه السلام) درباره اسما و صفات خدای تعالی سؤال کرد :

أَسْمَاوُهُ وَ صِفَاتُهُ هِیَ هُوَ؟ فَقَالَ أَبُو جَعْفَرٍ (علیه السلام) :... إِنْ کُنْتَ تَقُولُ «هِیَ هُوَ» أَیْ إِنَّهُ ذُو عَدَدٍ وَ کَثْرَهٍ فَتَعَالَی اللَّهُ عَنْ ذَلِکَ. وَ إِنْ کُنْتَ تَقُولُ: هَذِهِ الصِّفَاتُ وَ الْأَسْمَاءُ، لَمْ تَزَلْ فَإِنَّ «لَمْ تَزَلْ» مُحْتَمِلٌ مَعْنَیَیْنِ: فَإِنْ قُلْتَ: لَمْ تَزَلْ عِنْدَهُ فِی عِلْمِهِ وَ هُوَ مُسْتَحِقُّهَا فَنَعَمْ. وَ إِنْ کُنْتَ تَقُولُ: لَمْ یَزَلْ تَصْوِیرُهَا وَ هِجَاوُهَا وَ تَقْطِیعُ حُرُوفِهَا، فَمَعَاذَ اللَّهِ أَنْ یَکُونَ مَعَهُ شَیْءٌ غَیْرُهُ. بَلْ کَانَ اللَّهُ وَ لَا خَلْقَ، ثُمَّ خَلَقَهَا وَسِیلَهً بَیْنَهُ وَ بَیْنَ خَلْقِهِ یَتَضَرَّعُونَ بِهَا إِلَیْهِ وَ یَعْبُدُونَهُ. وَ هِیَ ذِکْرُهُ، وَ کَانَ اللَّهُ وَ لَا ذِکْرَ، وَ الْم_َذْکُورُ بِالذِّکْرِ هُوَ اللَّهُ الْقَدِیمُ الَّذِی لَمْ یَزَلْ. وَ الْأَسْمَاءُ وَ الصِّفَاتُ مَخْلُوقَاتٌ وَ الْم_َعَانِی وَ الْم_َعْنِیُّ بِهَا هُوَ اللَّهُ الَّذِی لَا یَلِیقُ بِهِ الِاخْتِلَافُ وَ لَا الِائْتِلَافُ. (1)