توحید و اسماء و صفات صفحه 246

آیا اسما و صفات خداوند خود اویند؟ امام جواد (علیه السلام) فرمود: اگر منظورت از «خود او بودن» این است که خداوند تعدّد و کثرت دارد، خدا از این متعالی است و اگر منظورت این است که اسما و صفات ازلی است، پس [ بدان که ] ازلی بودن اسما و صفات دو معنا دارد؛ اگر مقصودت این است که خداوند متعال ازلاً عالم به آنها و مستحقّ آنهاست، سخنی صحیح است. و اگر میگویی تصویر و الفبا و حروف آنها ازلی است، پس پناه به خدا از اینکه چیزی غیر از او با او باشد؛ بلکه خدا بود و خلقی نبود، سپس این اسماو صفات را خلق کرد تا وسیلهای میان او و خلقش باشند و به وسیله آنها او را عبادت کنند و به او تضرّع نمایند. اسماو صفات ذکر اویند، و خدا بود و ذکری وجود نداشت. آنچه به وسیله این ذکر یاد میشود خدای قدیم و ازلی است و اسما و صفات به جهت معانی آفریده شدهاند و معنای همه این اسما و صفات خداست که اختلاف و ترکیب او را نشاید.

اشکال

گفته شد که این گروه از روایات دلالت دارند که اشتراک اسما و صفات بین خالق و مخلوق فقط در لفظ است و در معنا هیچ جهت اشتراکی میان خالق و مخلوق وجود ندارد. ولی در واقع امر چنین نیست؛ چون در این میان، اسما و صفاتی بر خالق اطلاق شده که بر وزن «افعل» تفضیل میباشد و این وزن دلالت دارد که در اصلِ معانیِ اسما و صفات، خالق و مخلوق مشترکاند و فرق به مرتبه و درجه است.

جواب

درست است که «افعل» تفضیل بر اشتراک مفضَّل و مفضَّلٌ علیه در اصل فعل و وصف دلالت میکند، ولی این قاعده کلّیّت ندارد و در موارد زیادی، تفضیل از معنای افعل سلب میگردد و به معنای اسم فاعل وصفت مشبّهه میآید. مثلاً در آیه