توحید و اسماء و صفات صفحه 59

حدیث دوم : در دعایی که از امیرمؤمنان و امام باقر و امام صادق (علیهم السلام) نقل شده است، می خوانیم:

اللَّهُمَّ خَلَقْتَ الْقُلُوبَ عَلَی إِرَادَتِکَ وَ فَطَرْتَ الْعُقُولَ عَلَی مَعْرِفَتِک.(1)

خداوندا قلب ها را بر اراده خویش خلق کردی و عقل ها را بر معرفت خویش مفطور ساختی.

حدیث سوم : در دعای بعد از نوافل صبح روز جمعه می خوانیم :

یَا مَنْ فَتَقَ الْعُقُولَ بِمَعْرِفَتِهِ وَ أَطْلَقَ الْأَلْسُنَ بِحَمْدِه.(2)

ای آن که عقل ها را با معرفت خویش خلق کردی و زبان ها را به حمد خویش گشودی.

در این سه حدیث شریف، مفطور شدن عقول به معرفت خدا و توحید مورد تأکید قرار گرفته است. امّا به نظر نمی رسد معنا و مقصود از این روایات با روایات پیش متفاوت باشد؛ بلکه از جمع بودن لفظ «عقول» هم می توان همین مطلب را استفاده کرد. زیرا حقیقت نوری عقل، امر واحدی است که تعدّد در آن وجود ندارد و تعدّد آن به اعتبار بهره مندی موجودات از آن است. با این بیان، روشن می شود که معنای عقول در این روایات عقلا می باشد. یعنی خدای تعالی به هنگام خلقت موجودات، آن ها را از نور عقل بهره مند کرد و با وجود عقل آن ها را به معرفت خویش مفطور ساخت.(3)

1- . البلد الامین / 378؛ بحارالانوار 95 / 403.
2- . مستدرک الوسائل 13 / 41؛ بحارالانوار 86 / 306.
3- . برخی آیات و روایات بیانگر آن هستند که همه موجودات، اعّم از انسان و حیوان و جماد،در زمین و آسمان خدای متعال را تسبیح می گویند و بر اساس برخی آیات و روایات دیگر، برهمه آن ها عرض ولایت شده است. روشن است که تسبیح موجودات حکایت از شعور آن هادارد. پس عرض ولایت با بهره مندی از نور عقل صورت گرفته است.