توحید و اسماء و صفات صفحه 75

حدیثاً... و أسانید جمله منها قوّیه... بعضها صحیح أوحسن کالصحیح.(1)

نتیجه این که نصوص بر تقدّم خلقت ارواح بر اجساد جدّاً زیاد است. مرحوم مجلسی در بحارالانوار بابی به این عنوان گشوده و در آن باب ذکر کرده که روایات نزدیک به تواتراست. به طور قطع، این کلام مجلسی درست است. پس او در این باب بیست و پنج روایت ذکر نموده است... و سند تعدادی از آن ها قوی است. بعضی صحیح و برخی حسنِ مانند صحیح است.

پس درباره وجود عالم ارواح از نظر متون روایی هیچ تردیدی نیست؛ با وجود این، برخی از علمای بزرگ ما به جهت وجود شبهاتی در این باره یا به جهت عدم فحص کامل، وجود چنین عالمی را به آن صورت که در روایات تصریح شد، انکار کرده و آن را به معنای دیگری تأویل نموده اند. ما در بحث بعد، به برخی از این شبهات اشاره و پاسخ مناسب آن را ذکر خواهیم کرد.

5. خلاصه درس پنجم

Ë بر اساس روایات، انسان ها پیش از دنیا عوالمی را پشت سر نهاده اند.

Ë در عوالم پیشین، نور علم به موجودات عطا شده و آن گاه خداوند خود را به ایشان معرّفی کرده است.

Ë خدای تعالی پیش از عالم دنیا و بعد از معرّفی خود، بندگان خویش را تکلیف به اقرار کرد و آن ها اقرار کردند؛ سپس با آن ها پیمان بست.

Ë فطری بودن معرفت خدا، حبّ و بغض هایی که در نخستین دیدار با اشخاص رخ می دهد و حزن و اندوهی که بدون دلیل ظاهری بر انسان عارض می شود، شواهدی بر وجود عالمی پیش از عالم دنیاست.

Ë انسان ها پیش از این عالم، دست کم در دو عالم جداگانه، موجود بوده اند: یکی