توحید و اسماء و صفات صفحه 79

مرکب و ابزار حمل نداشته باشند. همچنین لازم می آید که ما از سرگذشت خویش در آن عالم آگاه باشیم؛ همان گونه که احوال خویش را بعد از خلقت بدن هایمان می دانیم؛ امّا اطّلاع از اح_وال خ_ودمان در عال_م ارواح محال است و فساد این امر واضح است. (1)

ایشان در کتاب تصحیح الاعتقاد، بعد از ذکر دو اشکال مذکور نسبت به قول شیخ صدوق، اشکال دیگری را بیان کرده و اعتقاد به خلقت ارواح قبل از ابدان را قول تناسخیان دانسته است. (2)

در کلام شیخ مفید درباره وجود عالم ارواح، به طور کلّی، چهار اشکال زیر مطرح شده است :

1_ روایات خلقت ارواح قبل از ابدان آحاد است.

2_ لازمه این قول آن است که ارواح به صورت مستقل وجود داشته باشند.

3_ اگر چنین عالمی واقعاً وجود داشت، لازم بود از آن آگاه باشیم؛ در حالی که کسی از چنین عالمی اطّلاع ندارد

4_ قول به خلقت ارواح قبل از ابدان قول تناسخیان است.

در درس پیش، در مورد این که روایات خلقت ارواح پیش از ابدان، تواتر معنوی و مضمونی دارند، به تفصیل، بحث و نظرهای علما در این مورد مطرح شد؛ بنابراین پاسخ اشکال اوّل پیش تر بیان شده است.

در مورد اشکال دوم نیز باید گفت: برای استبعاد نسبت به وجود استقلالی ارواح دلیلی وجود ندارد و بیان روایات در این جهت صریح است که ارواح بدون بدن ها متمایز از یکدیگر و قابل تشخیص اند و مسکن آن ها پیش از خلقت ابدان، در هوا بوده است.