توحید و اسماء و صفات صفحه 80

پاسخ اشکال سوم هم روشن است؛ زیرا عدم اطّلاع از گذشته دلیل خوبی برای انکار آن نیست. مسلّم است که همه انسان ها قبل از تولّد، دوره ای را در رحم مادر سپری کرده اند؛ با این حال، هیچ کس از دوره ای که در رحم بوده است، اطّلاعی ندارد. ضمناً در روایاتی که از وجود عالم ارواح گزارش می دهند، تصریح شده که خدای تعالی اصل معرفت را در انسان تثبیت کرده و موقف آن را از یاد او برده است؛ لذا آگاه نبودن انسان از عوالم پیشین به اراده خداوند بوده است. بنابراین، در اثبات وجود این عوالم، گریزی از مراجعه به متون وحیانی نیست و چنان که پیش از این بیان شد، در روایات معصومان (علیهم السلام) علاوه بر تصریح به وجود عوالمی پیش از عالم دنیا، شواهدی نیز برای وجود آن ها عرضه شده است.

آیه الله جهرمی نیز به سه اشکال فوق _ از اشکالات مرحوم مفید _ پاسخ گفته است. ایشان می فرماید :

آن چه مرحوم شیخ مفید ذکر کرده است که اخبار تقدّم ارواح بر ابدان اخبار آحاد است، صحیح نیست چنان که اجمالاً بیان گردید...

و در ثانی، هیچ دلیل عقلی وجود ندارد که تقوّم روح به صورت مستقل یا با تعلق به چیز دیگر غیر از بدن، مانند هوا_ همان طور که درتعدادی از روایات گذشت و در غیر آن ها نیز تصریح گردیده است _ محال باشد. زیرا حقیقت روح برای ما مجهول است و معرفت حقیقت آن و معرفت صفات آن از امکان بشر خارج است...

و نا آگاهی ما از احوالی که در عالم ارواح برما گذشته است، به جهت حکمت خداوند متعال است. حکمت خداوند متعال بر این جاری شده که یاد آوری حالات گذشته از طریق روال عادی و اسباب ظاهری طبیعی صورت گیرد. و به همین جهت است که انسان حالات طفولیّت و بسیاری از حالات دوران جوانی خویش را به یاد نمی آورد، با این که آن ها را پس از مرگ و در آخرت به یاد خواهد آورد...

پس نتیجه این شد که وجود عالم ارواح پیش از اجساد، به طور یقین، از آثار اهل بیت (علیهم السلام) اجمالاً ثابت است؛ ولی حقیقت و کنه آن و کیفیّت و افعال و احوالش به تفصیل، معلوم نیست. و از این عالم به «عالم اشباح» هم تعبیر