توحید و اسماء و صفات صفحه 83

ولی ظاهر سخن ایشان همین را می رساند. زیرا ایشان این مطالب را در مقام دفاع از قول افلاطون مطرح نموده که معتقد به قدم ارواح است. ولی با وجود این، شاگرد ایشان در تعلیقه اش بر الشواهد الرّبوبیّه به این امر تصریح نموده است. ایشان اقوالی را در باره حدوث و عدم حدوث روح ذکر کرده و نوشته است :

قول چهارم: روح دارای وحدتی جمعی و شؤون متعدّد ذاتی است. پس روح قدیم است به واسطه قدم عقل فعّال کلّی. و آن ربّ النوع است؛ ولی در مرتبه تنزّه و تجرّد خویش. زیرا که وجود سابق و قدیمی ربّ النوع برای روح است. و روح حادث نیز است؛ در مرتبه وجود طبعی و بدنی اش که به واسطه بدن حادث می شود؛ نه این که با حدوث بدن حادث گردد. و این قول قوی و رأی محترم است؛ و مصنّف هم به همین قائل است.

پس اگر بگویی روح قدیم است، راست گفتی. و اگر بگویی حادث است، بازهم راست گفتی. و اگر بگویی مجرّد است، سخن درستی گفتی. و اگر گفتی جسمانی است، بازهم راست گفتی. و همین طور اگر گفتی روح، فرشته، پری، حیوان، گیاه و اموری دیگر غیر از این هاست، همه درست است. ولی بدون این که آن را از مقام دیگرش بیرون آورده باشی. زیرا که روح بعد از حق تعالی امری بسیط و همه اشیاء است.(1)

چون این نظریّه از طرفی، روایات خلقت ارواح پیش از ابدان را صحیح و در حدّ تواتر می داند و از ناحیه دیگر معتقد است که ارواح با توجّه به کثرت و تمایزی که دارند، نمی توانند پیش از ابدان آفریده شوند، دست به تأویل و توجیه روایات زده و آن ها را از معنای صریحشان خارج کرده و با این توجیه نه تنها روایات مذکور را رد نموده، بلکه معنای دیگری برای آن ها آورده که با اصول و مبانی روایات اهل بیت (علیهم السلام) سازگاری ندارد. زیرا بر اساس متون دینی، خلقت بر علّیت و عقول طولی و عرضی استوار نیست و روح هم تجّردی به آن صورت که در این بیان آمده است، ندارد. یعنی بنا بر روایات اهل بیت (علیهم السلام) روح هیچ انسانی در هیچ مرتبه وجودی، جنّ و مَلَک و حیوان و گیاه و امثال و نظایر آن ها نیست.