توحید و اسماء و صفات صفحه 84

پس صحیح آن است که بگوییم: از آن جهت که این روایات از تواتر نسبی برخوردارند و انسان اطمینان کامل به صدور آن ها می یابد، و دلالت شان نیز بر خلقت ارواح پیش از ابدان به دو هزار سال، قطعی و صریح است و همچنین در تمایز و کثرت آن ها هیچ تردیدی نیست، حق آن است که مدلول آن ها را بپذیریم و معرفت خویش را نسبت به ارواح و ابدان بر مدلول آن ها پایه گذاری نماییم. زیرا روشن است که این روایات از منبع علم و دانش صادر گشته و به هیچ وجه، نمی توان مدلول آن ها را با قیاسات ذهنی اشخاص دیگر مقایسه کرد.

3. خلقت دفعی ارواح

روایات باب خلقت ارواح پیش از ابدان، همه، ظاهرند در این که خلقت ارواح به صورت دفعی صورت گرفته است؛ نه تدریجی. و چون در بیشتر این روایات تقدّم ارواح بر ابدان دو هزار سال ذکر شده است؛ معلوم می شود بدن ها هم یک باره خلق شده اند، نه تدریجی. بنابراین نمی توان گفت خلقت بدن ها در این دنیا تحقّق می یابد؛ زیرا روشن است که اختلاف زمانی بدن ها در این دنیا بر احدی پوشیده نیست. در درس بعد درباره خلقت بدن ها سخن خواهیم گفت.

مرحوم شعرانی درباره خلقت دفعی ارواح می گوید :

احتمال بعید دارد که مراد، خلق یکایک ارواح پیش از یکایک ابدان باشد. پس در این صورت، خلق هر روحی دو هزار سال پیش از خلق بدنش خواهد بود. و این مطلب با سیاق عبارت حدیث و تفریع امام (علیه السلام) تطبیق نمی کند. زیرا ممکن است یکی از اولیای امام (علیه السلام) سه هزار سال بعد از عصر امام (علیه السلام) تولّد یابد. در این صورت، روح این ولی هزار سال بعد از عصر امام (علیه السلام) پدید خواهد آمد. پس امام (علیه السلام) او را در عالم ارواح ندیده و نشناخته است؛ با این که حضرت خلق ارواح پیش از ابدان را مقدّمه ای برای بیان این امر قرار داده است که همه هواداران امام به او عرضه شده اند و او همه را