توحید و اسماء و صفات صفحه 92

و یادآور زمانی را که خداوند از فرزندان آدم، از پشتشان، ذرّیّه آن ها را بیرون آورد و آنان را بر خودشان گواه گرفت که آیا من خداوندگارتان نیستم؟ گفتند: چرا، شهادت می دهیم. تا این که روز قیامّت نگویید ما از این غافل بودیم؛ یا بگویید همانا پدران ما پیش از ما مشرک شدند و ما فرزندان بعد از آن ها هستیم. آیا ما را به سبب آن چه باطل گرایان انجام داده اند، هلاک می کنی؟

آیه شریفه دلالت دارد که در زمانی خاص، ذرّیّه فرزندان آدم، همه، از پشت آن ها بیرون کشیده شده و در کنار یکدیگر به خطاب (ألست برّبکم) مخاطب شده اند و همه در آن جا به خوبی «بلی» گفته اند. تعبیر (أشهد هم علی أنفسهم) دلالت دارد که آنان خودشان را در آن جا به خوبی، شناخته و شهود کرده اند و همگی به صورتی مشخّص و معیّن از یکدیگر متمایز بوده اند. آن جا همه فرزندان آدم وجود داشته اند؛ امّا این که حضرت آدم هم در آن جا موجود بود یا نه آیه نسبت به آن ساکت است. آیه دلالت دارد که اخراج از پشت فرزندان آدم صورت گرفته و از اخراج از پشت آدم سخنی به میان نیامده است و البتّه آن را نفی نیز نمی کند. از آیه شریفه، برمی آید که همه فرزندان آدم در آن محفل، در کنار هم و نسل در نسل، مشخّص بودند و همه خویش را می شناختند.

چگونه جمله (شهدنا) ظاهراً دلالت دارد که غیر از ذرّیّه فرزندان آدم، دیگ_ران_ی هم شاه_د ای_ن ج_ریان بوده ان_د.(1) تعبیر (أن تقولوا یوم القیامه) و (أو

تقولوا إنّما أشرک آباؤنا...) حکمت این کار را بیان می کند. یعنی خداوند متعال با این کار و ایجاد این محفل، نفس خویش را به بندگان معرّفی کرد و از آن ها به ربوبیّت خویش اقرار گرفت و بر آن عهد و میثاق بست تا در روز قیامّت فرزندان آدم دیگر هیچ حجّتی بر او نداشته باشند. زیرا اگر چنین نبود و انسان مستقیماً و بدون هیچ سابقه ای، به ت_دریج، پا به این دنیا م_ی نهاد، می توانست مدّع_ی غفلت از خ_دا گ_ردد؛ چ_ون ای_ن دنی_ا خان_ه حجاب ها و غفلت هاست. نیز می توانست مدّعی تأثیر