توحید و اسماء و صفات صفحه 93

پدران و محیط، در ایمان و کفر شود؛ چون در دنیا ممکن است دین پدران و محیط زندگی در دین فرزندان و مردم یک جامعه تأثیر داشته باشد. ولی هیچ کدام از این ادّعاها در مورد عالم ذرّ صادق نیست؛ چون آن جا حجابی به این صورت وجود نداشته است و پدران نیز همه در عرض فرزندان خود و در کنار آن ها یک باره، موجود بوده اند و پیوند پدر و فرزندی آن ها نیز مشخّص بوده است.

در آیه شریفه، به اخراج ذرّیّه فرزندان آدم از پشت فرزندان تصریح شده، ولی در روایات، از اخراج همه ذرّیّه آدم از پشت او سخن به میان آمده است. پس در روایات، کیفیّت اخراج بیان نشده، ولی در آیه آن کیفیّت نیز بیان شده است؛ یعنی آیه می گوید فرزندان آدم وقتی از پشت حضرت آدم بیرون می آمدند، همه، یک دفعه و به صورت مستقیم، از پشت آدم بیرون نیامده اند؛ بلکه همان طور که در عالم تناسل، فرزندانِ آدم از پشت حضرت آدم و فرزندانِ فرزندان آدم از پشت فرزندان آدم و همین طور تا آخرین فرزند آدم بیرون می آیند، در آن جا نیز به همین صورت بیرون آمده اند.

با این بیان، روشن می شود که در دلالت آیه و نیز روایاتی که در تفسیر آیه وارد شده، هیچ گونه ناسازگاری وجود ندارد و اختلاف در بیان و عدم بیان کیفیّت اخراج است.

شیخ مفید (رحمه الله) با وجود مخالفتی که درباره عالم ارواح و همین طور برخی خصوصیّات عالم ذرّ دارد، اخراج همه فرزندان آدم (علیه السلام) را از پشت او می پذیرد. ایشان می فرماید :

صحیح آن است که خداوند ذرّیّه را از پشت آدم، مانند ذرّه ها بیرون آورده، کرانه ها را با آن ها پر کرد. برای بعضی از آن ها نوری بود که هیچ تاریکی نداشت و برای بعضی تاریکی ای بود که هیچ نوری نداشت و بعضی هم نور و تاریکی هر دو را داشتند.

بعد بیان می کند که قصد خداوند متعال از این کار آن بود که کثرت ذرّیّه حضرت