توحید و اسماء و صفات صفحه 94

آدم (علیه السلام) را به او نشان دهد و قدرت خویش را به او بشناساند و برایش ادامه نسل و کثرت آن را بشارت دهد. سپس می فرماید :

و محتمل است که خداوند متعال اصل اجسام ذرّیّه حضرت آدم را از پشت او اخراج کرده باشد، نه ارواح آن ها را.(1)

بنابراین، حتّی شیخ مفید نیز اخراج ذرّیّه حضرت آدم را از پشت او به معنایی که ذکر شد، می پذیرد، ولی قبول ندارد که ذرات، شعور و فهم و اختیار داشته باشند و مورد تکلیف قرار گیرند. ایشان اخبار دلالت کننده بر این موضوع را روایات اهل تناسخ می داند.(2)

این سخن، در حقیقت، دلالت آیه قرآن را بر آن چه ذکر گردید، نفی می کند. زیرا همین مطلبی که ایشان به روایات اهل تناسخ نسبت می دهد، به صراحت، در آیات قرآن آمده است. پس معلوم می شود که مرحوم شیخ مفید به یک مشکل اساسی دچار شده است. از نظر او این که موجوداتی به صورت ذرّه مورد استنطاق قرار گیرند و بعد اقرار کنند، محال بوده است. همچنین ایشان فکر می کرده است که اگر ارواح به ابدان ذرّی تعلّق گیرند و بعد دوباره در دنیا به بدن دیگری تعلّق پیدا کنند، تناسخ خواهد بود؛ در حالی که این تفّکر با توجّه به روایات صحیح نیست. زیرا روشن است که بدن های ذرّی که خداوند متعال ارواح را در آن ها قرار داده است، بدن هایی نبوده اند که ارواح فقط در مدّت اقرار گرفتن در آن ها قرار گرفته، سپس از آن ها خارج شوند؛ بلکه چنان که از مجموع روایات این باب به دست می آید، ارواح از موقعی که در بدن های ذرّی قرار گرفته اند تا زمان مرگ در این دنیا با آن ها هستند.