دانستن هم موجب جبر نمی شود؛ با توجه به اینکه قبل و بعدی برای خدا در کار نیست.(1)
برای مطالعۀ بیشتر
برای فهم عمیق ترِ مطلب در حوزۀ بحث خداشناسی، به چند نکته می توان اشاره کرد:
نکتۀ اول توضیحی درباره رابطۀ امور زمانمند و بی زمان است. کسانی که با نظریۀ نسبیت انیشتین در فیزیک یا حرکت جوهری ملاصدرا در فلسفه آشنا باشند، این مطلب را ساده تر خواهند فهمید. تلقی عمومی
1- . خوب است در اینجا تذکر دهیم که ما دربارۀ خدا غالباً با زبانی که مربوط به امور انسانی و زمانمند است صحبت می کنیم؛ چون برای ما، الان غیر از فرداست. می گوییم: «خدا الان می داند که فردا چه می شود.» اما علت اینکه او الان می داند فردا چه می شود، این نیست که الان تصوری از فردا دارد؛ بلکه این است که الان و فردا برای خدا فرقی ندارد. پس قبلیّتِ علم خدا، قبلیّت رُتبی و ذاتی است، نه زمانی. همان گونه که تقدم وجود خدا بر وجود ما هم، تقدم ذاتی است؛ نه اینکه خدا در زمانی قبل از ما وجود داشته است و بر خدا هم زمان بگذرد. خدا فوق زمان و خالق زمان است و چون خالق زمان است، خودش موجودی زمانمند نیست. شاید کسی بگوید اگر چنین است، پس چرا ما و حتی قرآن کریم دربارۀ خدا با عبارات زمانی صحبت می کنیم؟ پاسخ این است که این مشکل از زبان ماست که نمی توانیم جملات غیرزمانی به کار ببریم؛ چراکه هر جمله ای «فعل» دارد و هر فعلی به ناچار یا ماضی است یا مضارع یا مستقبل.