انفعالی(1) و با ارادۀ او منطبق است. این گونه نیست که ابتدا مطلبی را تصور کند، بعد اراده و تصمیم به انجام دادن آن بگیرد؛ بلکه علم خدا به اشیا، عین ارادۀ او دربارۀ اشیاست. این مطلب، در ظاهر، شبهه را قوی تر می کند؛ اما دقتِ عمیق نشان می دهد که هیچ اِشکالی درکار نیست: فعلی بودنِ علم خدا ناشی از این است که علم خدا علم حضوری است، نه حصولی. یعنی علم خدا عین معلوم است و خودِ معلوم نزد خدا حاضر است نه تصور آن.(2) اگر این مطلب را درست بفهمیم، آنگاه می فهمیم که من هر کاری انجام دهم، همان کارِ من، عین علم
1- 1. آگاهی های ما عموماً انفعالی اند، یعنی از خارج تأثیر می پذیرند و شکل می گیرند؛ اما خدا از هیچ امری تأثیر نمی پذیرد، زیرا تأثیرپذیری با واجب الوجودبودن ناسازگار است. بنابراین علم خدا از نوع انفعال نیست، بلکه علم فعلی است. این علم، مستلزم آن است که ارادۀ خدا در جهان بر همه چیز حاکم باشد که اصطلاحاً این مطلب را تحت عنوان توحید اَفعالی یاد می کنند. لذا در این مبنا، معلوم می شود که نه فقط علم خدا، بلکه ارادۀ خدا مقدم بر ارادۀ ماست و دقت در این مطلب، مفهوم این سخن را که «ارادۀ ما در طول ارادۀ خداست» نیز معلوم می سازد.
2- . علم حضوری جایی است که فرقی بین علم و معلوم نیست؛ مثلاً انسان هنگامی که می ترسد، از ترس خویش علم و آگاهی دارد؛ اما این علم غیر از تصور ذهنی ترس است، بلکه خودِ ترسیدن است. یعنی خود ترسیدن، در هنگام ترسیدن، هم معلوم ماست و هم علم ماست. علم خدا به عالم نیز چنین است؛ یعنی چنین نیست که خدا تصویری از عالم در ذهنش داشته باشد، بلکه خودِ عالم، مرتبه ای از علم خداست. ازباب تشبیه و تمثیل، وقتی شما چیزی را در ذهن خود تصور می کنید، مثلاً اسب شاخ دار، وجود این تصویر در ذهن شما عین علم شما به آن چیز است. برای اطلاع پیداکردن از آن، نیاز ندارید که دوباره تصویری از آن بسازید. البته این مثال فقط برای تفهیم مسئلۀ علم حضوری بود؛ نه اینکه خدا ذهن داشته باشد و ما در ذهن خدا باشیم.