جمع بندی بحث تعارض نظری
مقدمه
شبهۀ جبر، ناشی از درک نکردن همه جانبه و دقیق مفهوم علیّت و مفهوم علم و ارادۀ خداوند از سویی و مفهوم اختیار از سوی دیگر است. در آنچه گذشت، با دقت نظر دربارۀ این سه مفهوم، معلوم شد که بین علیّت و علم و ارادۀ خدا هیچ منافاتی با اختیار وجود ندارد:
دربارۀ علیّت توضیح دادیم که اساساً اگر علیّت را منکر شویم، خودِ اراده نیز زیر سؤال می رود؛ زیرا طرفداران اراده، «تأثیرگذاری» ارادۀ ما را بر کارهای ما می پذیرند. درحالی که نفی علیّت، نفی تأثیرگذاری و لذا نفی ارتباط بین ارادۀ ما و کار ما را در پی خواهد داشت.
دربارۀ علم و ارادۀ خداوند معلوم شد که اشتباه در این بوده است که خداوند، مانند ما انسان ها، موجودی زمانمند تصور می شده است. اگر دقت شود که خدا فوق زمان است، معلوم می شود که قبل و بَعد، برای خدا یکسان است. همان گونه که علم خدا بعد از وقوع