جبر و اختیار را شاید بتوان از قدیمی ترین پرسش های انسان متفکر دانست. تقریباً هر انسانی که تا اندازه ای به بلوغ فکری می رسد، این مسئله برایش مطرح می شود. برخی، از کنار این مسئله بی اعتنا می گذرند و برخی دیگر سعی می کنند با وقت گذاشتن و اندیشیدن، حقیقت را به چنگ آورند.
به نظر می رسد یکی از علل اصلی دشواری مسئله این است که به چند حوزه از حوزه های متفاوت معرفت مربوط می شود و ذهن آدمی هنوز تکلیف مسئله را در یک حوزه مشخص نکرده، به سراغ حوزه ای دیگر می رود؛ در حالی که اگر مسئلۀ مربوط به هر حوزه درست درک شود، می توان با تعقلِ مناسب، کل مشکل را حل کرد. در اینجا قصد داریم با چنین روشی به حل این مسئله بپردازیم و البته حق این است که اذعان کنیم اسلوب کلّی این نحوۀ پاسخ دادن را بیش از هر کسی مدیون استاد شهید مرتضی مطهری(1) و مرحوم علامه طباطبایی(2) هستیم.
1- 1. خصوصاً این کتاب ها: انسان و سرنوشت؛ پاورقی های اصول فلسفه و روش رئالیسم، ج1 و 3؛ همچنین کتاب عدل الهی.
2- 2. کتاب های اصول فلسفه و روش رئالیسم، ج1 و 3 و نیز تفسیرالمیزان، ج1.