1-
2-
سازی و معماری و مومیائی) را برای ساختن مجسمه ی آلهه، بناو تزیین قبر و نگهداری بدن مرده یاد میگرفتند گذشته از آن همانطور که اشاره کردم، در فلسفه های گذشته توجه به کلیات و مجردات بود مثلاً؛ میدانیم که خدا واحد است و بسیط است اما وقتی که از بنده ای خشمگین میشود مسلماً این خشم در وجود او حادث میشود (پس از حدوث گناه) و قبلاً این خشم وجود نداشته. بنابراین خدا که قدیم است چطور حالتی در او حادث میشود؟ پس باید در خدا که وجود واحد و بسیطی است، هم حادث را بگیریم و هم قدیم را و این دو نقیض با هم جمع نمیشود. پس باید برای توجیه این تناقضی که خودمان ساخته ایم یک فرضیه ی دیگری درست کنیم و آن این است که صفات و حالات خدا جزء ذاتش است. تحقیق در این مسائل و غرق شدن در آن – که همه ی قرون وسطای اسلام و اروپا را بخود گرفتار کرد – انسان را، از نظر فکری و ذهنی و از نظر
بحثهای تئوریک بسیار قوی نمود اما، از نظر علم و از لحاظ تمدن و کشف قوانین طبیعی و گسترش دامنه ی معرفت واقعی عقب برد و منحط کرد.
در اسلام اولیه، آنچنان که بر... عرضه میشود، توجه به چه چیز است؟ توجه به تفکر و نظارت و نظر در جزئیات. در قرآن مطلبی به ذهن من رسیده است که این نظر را بیشتر تأیید میکند و آن این است که مکرر در قرآن «تعقلوا و تفکروا» آمده است. اما هیچ جا کلمه ی «عقل» نیامده؛ «درباره ی عقل فکر کنید». «عقل چیست» نیامده. یعنی بخود این که عقل چیست و به آن همه بحثهای عجیب که آیا عقل مادی است یا معنوی است. جزء ذات انسان است یا عرض است؛ از خارج آمده یا از داخل آمده؛ فانی است یا باقی ازلی است، ابدی است، حادث است، قدیم است فکر نکنید و کار نداشته باشید که عقل چیست؟ بلکه، تعقل کنید، یعنی فقط عقل را بکار بندید چنانکه، امروز ما در علوم کار نداریم که حقیقت ماده چیست، حقیقت انرژی چیست. از لحاظ روانشناسی کار نداریم که روح چیست؟ اما فقط آثار روح و ماده و انرژی را مطالعه میکنیم.