فراتر از عرفان : خداشناسی فلسفی و عرفانی از نگاه وحی و عرفان صفحه 213

صدور کثیر از آن را ممکن می سازد، لکن جهات کثیره آن به حدی نیستند که صدور همه آنچه را که پایین تر از نشئه تجرد است _ با همه کثرتی که در آن وجود دارد _ امکان پذیر سازد، لذا لازم است صدور عقول مجرده تا حدی پایین آید که تعدد جهات در آن به اندازه ای حاصل شود که کثرت واقع در نشئه بعد از نشئه تجرد را پاسخ گو باشد.

نقد و اشکال:

1. گفتیم عالم مخلوق خداوند است نه صادر و پدید آمده از ذات او.

2. در صورت صدور عالم از ذات خدا، اثبات وحدت حقیقی، هم برای خدا محال خواهد شد و هم برای عقلی که آن را واحد نامیده اند.

3. قاعده فلسفی "امکان اشرف" می گوید:

إنّ الممکن الأشرف یجب أن یکون أقدم فی مراتب الوجود من الممکن الأخسّ، فلا بد أن یکون الممکن الذی هو أشرف منه قد وجد قبله.(1)

ممکن برتر باید از ممکن پست تر در مراتب وجود پیش تر باشد، و قطعا باید قبل از آن وجود یافته باشد.

در حالی که نفس همین قاعده اقتضا می کند چنین موجودی که اشرف ممکنات باشد اصلا تحقّق پیدا نکند، چه اینکه فراتر از وجود هر مرتبه ای امکان وجود بی نهایت افراد دیگر متصور است، و وقتی که قرار باشد وجود هر مرتبه ای متوقّف بر این باشد که پیش از آن بی نهایت افراد ممکنِ اشرف از آن موجود شوند، هرگز نوبت به وجود آن مرتبه نخواهد رسید.

4. فرض تعدد و تکثّر برای موجودی که مجرد انگاشته شده است، ذاتا محال است.

5. ادعای "انحصار افراد هر نوع مجرد به یک فرد" نابجا