کتابخانه بالقرآن

فراتر از عرفان : خداشناسی فلسفی و عرفانی از نگاه وحی و عرفان صفحه 422

صفحه 422

حضور" تفسیر می کنند(1) و این خود راهی است که در

1- . ملاصدرا می نویسد: العلم لیس إلا الوجود. (اسفار، 6/24). و می نویسد، کما أنّ وجود الأشیاء علی ما هی علیها من توابع وجود الحقّ سبحانه، فکذا معقولیّتها وشهودها علی ما هی علیها، من توابع معقولیّه الحقّ ومشهودیّته. (اسفار، 2/363). سبزواری می نویسد: إنّ معرفه حقیقه أیّ وجود کان بالحضور تستلزم معرفه مقدّماته. (حاشیه اسفار، 6/176). و می گوید: العلم لیس إلّا الوجدان، ومرتبه فوق التمام من حقیقه الوجود واجده... لکلّ الوجودات التی دون تلک المرتبه بنحو أعلی، فهی عالمه بها. (حاشیه اسفار، 6/24). البته روشن است که با پذیرش این سخنان در مورد حقیقت علم دیگر هرگز نمی توان گفت: إن العلم عباره عن الوجود بشرط أن لا یکون مخلوطا بماده. (ملاصدرا، عرشیه، 222). و نیز نمی توان گفت: علمه تعالی بالممکنات لیس... عین ذوات الممکنات الخارجیّه، لأنّ علمه قدیم والممکنات کلّها حوادث. (ملاصدرا، عرشیه، 224). "لقاء الله " می نویسد: وقد أفاد فی ذلک فیلسوف العرب یعقوب بن اسحاق الکندی... بقوله: إذا کانت العله الأولی متّصله بنا لفیضه علینا وکنّا غیر متّصلین به إلّا من جهته علی قدر ما یمکن فینا ملاحظته علی قدر ما یمکن للمفاض علیه أن یلاحظ المفیض، فیجب أن لا ینسب قدر إحاطته بنا إلی قدر ملاحظتنا له لأنّها أغزر وأوفر وأشدّ استغراقاً... وتبصّر ممّا قدّمنا أنّه ما من موجود إلّا وهو علم الحقّ تعالی لأنّ علمه بما سواه حضوریّ إشراقیّ. (حسن زاده، حسن، لقاء الله ، 198). این رساله برای دفاع از عقاید وحدت وجودیان، در ضمن کتابی به عنوان جلد نوزدهم شرح نهج البلاغه _ از علامه خویی _ چاپ شده است. لازم به ذکر است که علامه خویی علی رغم دیدگاه مؤلف رساله لقاء الله ، در کتاب خود به شدت به رد و ابطال عقیده وحدت وجود پرداخته است.