فراتر از عرفان : خداشناسی فلسفی و عرفانی از نگاه وحی و عرفان صفحه 493

«وَإِنَّمَا هُوَ الله عَزَّ وَجَلَّ وَخَلْقُهُ لَا ثَالِثَ بَینَهُمَا وَلَا ثَالِثَ غَیرُهُمَا فَمَا خَلَقَ اللهُ عَزَّ وَجَلَّ لَمْ یعْدُ أَنْ یکُونَ خَلْقَه».(1)

«همانا آنچه هست خداوند است و خلق او، و هیچ چیز سومی بین آن دو و غیر آن دو وجود ندارد، بنابر این آنچه که خدای تعالی آفریده است ممکن نیست که مخلوق و آفریده او نباشد».

اما کتاب "بدایه الحکمه" و "نهایه الحکمه" به جای اینکه خدایی و خالقیت را برای ذات احدیت اثبات کند، بر عکس آن را برای نفس وجود اعیان و اجسام و مخلوقات اثبات میکند، و به جای اینکه وجود إله دوم و شریک خدا را نفی کند، بر عکس وجود هر چیزی غیر از خدا را نفی میکند، زیرا _ بر خلاف مبانی عقل و برهان و وحی و قرآن که صفت تجزی و امتداد و وسعت و گستردگی را از اختصاصات موجودات مخلوق و دارای امتداد و مکان و زمان و جسم میداند _ بر مبنای فلسفه وجود خدا آن چنان وسیع و گسترده است که هیچ جایی برای مخلوقات باقی نگذاشته است، و هیچ چیزی غیر از خدا وجود ندارد ولو اینکه شیطان و فرعون و نمرود باشد:

«إنّ حقیقه الوجود التی هی عین الأعیان وحاقّ الواقع... یمتنع علیها العدم واجبه الوجود بالذات».(2)

«همانا حقیقت وجود که عین اعیان و حاق واقع [و شامل همه اشیا] است... واجب الوجود بالذات میباشد و عدم آن محال است».

«حقیقه الوجود... لا ثانی لها فهی واجبه الوجود بالذات».(3)

1- . بحار الأنوار، 10 / 316؛ باب 19؛ مناظرات الرضا علیّ بن موسی؟عهما؟.
2- . طباطبایی، محمد حسین، نهایه الحکمه، 268.
3- . طباطبایی، محمد حسین، بدایه الحکمه، 156.