جبر و تفویض و اختیار صفحه 14

آنچه از جبر و تفویض به خدا و صفات خدا مربوط است ، سزاوار آن است که آن را از خدا و انبیای خدا و اوصیای ایشان بگیریم . و آنچه به انسان و صفات و افعال او مربوط می شود همین مقدار که می گوییم : من این کار را می کنم ، و من آن کار را نمی کنم ، کافی است تا بدانیم که هر

چه می کنیم به اختیار خویش است . در بحثهای گذشته نیز دانستیم که سیر زندگی انسان با سیر ذره و اتم و سیارات و کهکشانها و دیگر مسخرات به فرمان خدا ، در حرکات و نتایج ، یکسان نیست . این از یک طرف ، از طرف دیگر ، خداوند انسان را به حال خود رها نکرده و او را به خود واگذار ننموده تا هر چه را بخواهد ، همان گونه که دوست دارد و هوای نفس او فرمانش می دهد ، همان را انجام دهد ، بلکه خداوند بوسیله انبیای خود راهنمایی اش کرده : هم راه ایمان قلبی به حق را به او نشان داده ، و هم روش عمل شایسته سودمند جسمانی را به او نموده و هم از اعمال زیانبار آگاهش ساخته است . او اگر از هدایت خدا پیروی کند و یک گام در صراط مستقیم الهی پیش رود ، خداوند دستش را گرفته و ده گام جلوترش می برد ، سپس به خاطر آثار عملش در دنیا و آخرت هفتصد برابر پاداشش می دهد ، و خداوند به مقتضای حکمت و سنت خویش برای هر کس بخواهد می افزاید .

ما ، در کتاب عقاید اسلام مثالی زدیم و گفتیم : خداوند این دنیا را همانند مهمانسرایی از نوع سلف سرویس برای مومن و کافر هر دو آماده کرده است ، (17)

چنان که در سوره اسراء (20) می فرماید :

کلا نمد هولاء و هولاء من عطاء ربک و ما کان عطاء ربک محظورا

هر دو گروه ، اینان و آنان را ، از عطای پروردگارت افزون می دهیم ،

زیرا عطای پروردگارت هرگز از کسی دریغ نشده است .

راستی را که اگر امداد الهی نبود ، و بندگان خدا توان جسمی و فکری خویش و امکانات آماده و مسخر این عالم را از خدای سبحان نداشتند ، نه مومن ره یافته می توانست عمل صالح و شایسته انجام دهد ، و نه کافر گمراه توان اقدام زیانبار فاسد را داشت ، راستی اگر خداوند یک لحظه عطای خود را از انسان سلب کند ، حتی اگر جزء کوچکی از آن باشد : بینایی ، سلامت ، عقل و اندیشه و . . . چه می تواند بکند ؟ بنابراین ، انسان هر چه می کند به اختیار خود و به وسیله ابزاری است که خداوند به او بخشیده است .

پس ، انسان در انتخاب مختار و در اکتساب وامدار است .

آری ، انسان در این عالم خودکار محض نیست ، همان گونه که مجبور صرف هم نیست . نه همه کارها به او واگذار شده و نه بر کاری (که انتخاب می کند) مجبور است ، بلکه امری است میان دو امر (= امر بین امرین ) ، و این همان مشیت خدا و سنت و قانون او درباره افعال بندگان است . و لن تجد لسنه الله تبدیلا و هرگز در سنت الهی تغییر و تبدیلی نیابی !