جبر و تفویض و اختیار صفحه 43

مشاهدات عینی وکاوشهای علمی، از نظم هدفدار موجودات طبیعی گزارش می دهند، چیزی که هست روشنترین وبارزترین جلوه های نظم برای بشر در عالم نباتات وحیوانات وبه ویژه انسان نمودار است و در حقیقت هریک از رشته های علوم در خدمت بررسی کیفیت این مجموعه هاست که با هماهنگی خاصی، اهداف وآثار ویژه ای را در پی دارند.ما فقط از نمونه های بسیار روشن بهره می گیریم: 1. تمام تشکیلات چشم از مردمک گرفته تا پرده های مختلف آن

------------------ صفحه 87

و آبهای گوناگون ومخروطها واعصاب بینایی وعضلاتی که حرکات چشم را تکمیل می کنند، با کمیّت وکیفیّت خاصی دور هم گرد آمده اند و آن چنان با یکدیگر همکاری وهماهنگی دارند که هدف معیّنی به نام بینایی را تحقق میبخشند; اگر این همکاری وهماهنگی ویا نسبتهای مختلف اجزاء از نظر کیفیت وجود نداشت، یا پس از وجود یافتن آسیب می دید، هدف یاد شده جامه هستی نمی پوشید وهر چشم پزشکی ویا کحّالی، ساختمان چشم را بررسی کند، به روشنی داوری می کند که در پیدایش دستگاه بینایی، هدفی در نظر گرفته شده آن گاه پدید آمده است. 2. همزمان با تولید نوزاد، شیری در پستان مادر پدید می آید. پیدایش شیر در سینه مادر، معلول سلولها وبافتها وترشح هورمونها وخون موجود در بدن مادر است وکسی در این مطلب تردید ندارد. سخن این جاست که این بافتها ورگها وهورمونها با این کیفیّت وکمیّت، به صورت یک حلقه زنجیری در کنار هم قرار گرفته ودست به دست هم داده اند تا در همان موقع که نوزاد متولد می گردد و فقط با شیر می تواند زندگی کند، از همان اشیای مادی از طریق پستان مادر، شیری ترشح کند که کاملاً با دست وآغوش مادر ودهان وگلوی کودک متناسب بوده وشدّت ومقدار ترشح کاملاً با مجاری غذای کودک مناسب باشد.مطالعه این پدیده حاکی از هدف گرایی در خلقت زن

------------------ صفحه 88

ونوزاد است. 3. دستگاههای مربوط به تناسل چه در عالم حیوانی، و چه در عالم نباتی، چه در جنس نر و چه در جنس ماده ، گواه روشن بر هدف داری است، و آن حفظ نسل است.و ما از میان مثالهای فراوان، به این سه مثال اکتفا می نماییم.زیرا علوم طبیعی رنج اثبات این موضوع را بر عهده گرفته اند واین مطالب در دسترس همگان است و به گفتگوی گسترده احساس نیاز ندارد. اکنون به بیان مقدمه دوّم می پردازیم. ارتباط منطقی نظم با دخالت شعور

عقل وخرد به روشنی درک می کند که یک نوع رابطه منطقی میان: نظم، ودخالت عقل ویا هماهنگی، وآگاهی ونیز هدفداری، وشعور وجود دارد، وهرگز معقول نیست که بخش نخست از هریک از این سه معادله بدون دوّمی پدید آید، زیرا خرد می گوید ساختمان هریک از این پدیده ها حاکی از یک نوع محاسبه واندازه گیری است که اجزای متفاوت پدیده ها را از نظر کمّی وکیفی متناسب ساخته، و در میان آنها همکاری وهماهنگی برقرار نموده است تا سرانجام هدف

------------------ صفحه 89

تحقّق پذیرد و هرگز نمی توان چنین کاری را معلول هر نوع عامل ناآگاه دانست، زیرا محاسبه واندازه گیری که اساس نظم را تشکیل می دهد، زاییده علم وآگاهی است وتنها از عامل دانا وتوانا ساخته است واز عامل ناآگاه ساخته نیست. به دیگر سخن: عقل وخرد، در هر پدیده منظمی سه عنصر را لمس می کند: 1. برنامه ریزی. 2. سازماندهی. 3. هدفداری. تا آن جا که مشاهده حسی وکاوش علمی در باره طبیعت انجام گرفته است، این سه عنصر مشهود ومسلّم است. این از یک طرف، از طرف دیگر عینیت بخشیدن به هر یک از این سه عنصر، به محاسبه واندازه گیری و انتخاب اجزای پدیده ها از نظر کمیّت وکیفیت وبینش صحیح وهماهنگ نیاز دارد، به گونه ای که اگر یکی از این عملیات درست انجام نگیرد، نظم دچار خلل می گردد، ماهیت چنین عملیاتی، جدا از علم وآگاهی نیست وهرگز نمی توان چنین عملیاتی را از طریق عامل ناآگاه که درست نقطه مقابل این نوع عملیات است، تفسیر کرد. روی این بیان میان نظم پدیده، و دخالت شعور در آن، رابطه

------------------ صفحه 90

عقلی موجود است وخرد با مطالعه ماهیت عمل وشؤون پدیده، چنین رابطه وپیوندی را کشف می نماید وهر نوع اندیشه ای را که در برابر این نظریه قرار گرفته باشد، شدیداً رد می کند. در این داوری اوّلاً: بشر برای مقایسه عالم طبیعت، به مصنوعات خود نیاز ندارد.ثانیاً: در آن تجربه وآزمون دخالتی ندارد، بلکه بررسی واقعیت نظم مسلّم در قلمرو دانشها، انسان را به چنین رابطه ای رهبری کرده ومی گوید: محال است یک چنین نظام بدیع و شگرف که از سرتاپای وجود آن محاسبه واندازه گیری، انتخاب وگزینش، سازمان دهی، جهت گیری وهدفداری می بارد، مخلوق عامل ناآگاه باشد، بلکه عقل و شعوری جدای از جهان ماده، به این نظم تحقّق بخشیده است. این منطق عقل وخرد است ودر قلمرو این حکم، پدیده طبیعی و مصنوع بشری یکسان است وهرگز مصنوع انسان پایه وپلی برای کشف چگونگی پدیده های منظم طبیعی نیست، بلکه همگان در برابر حکم خرد یکسان بوده ویک مقام دارند وپشتوانه حکم خرد، مطالعه وبررسی ماهیت نظم درتمام موارد ـ اعم از مصنوعی وطبیعی ـ است وماهیت نظم، به روشنی گواهی می دهد که این کار، یک کار عقلانی وحساب شده ـ نه نتیجه عاملی ناآگاه ـ است. اگر عقل باور نمی کند که نظم موجود در پدیدهای به نام ساعت،

------------------ صفحه 91