جبر و تفویض و اختیار صفحه 44

محصول عاملی ناآگاه باشد، و اگر خرد باور نمی کند که یک ماشین حساب، بدون محاسبه وبرنامه ریزی و انتخاب وگزینش پدید آمده است واگر عقل باور نمی کند که پالایشگاهی بدون برنامه ریزی های عریض وطویل مهندسان و کارشناسان و تکنسین ها تحقق یابد، همه وهمه به خاطر یک قاعده کلی ـ مطالعه ماهیت عمل ـ است، هرگاه در ساختمان چیزی نظم ومحاسبه انتخاب وگزینش همکاری وهماهنگی، هدفداری و هدف گرایی به کار رفته باشد، خود ماهیت کار با زبان تکوینی که از هر زبانی گویاتر است، میگوید:«در پیدایش من، عقل، خرد، شعور، درک، علم و آگاهی دخالت داشته ومن محصول عاملی ناآگاه نیستم». عقل وخرد، این حکم را در باره«یاخته انسانی»، مغز، قلب و سلسله اعصاب، ارتباط وهمکاری نزدیک و هماهنگی آنها با یکدیگر تا برسد به منظومه های بزرگ آسمان، صادر می کند و در این داوری به غیر از مطالعه خود پدیده ـ اعمّ از طبیعی و مصنوعی ـ به چیز دیگری نیاز ندارد.

------------------ صفحه 92

7-خاصیت ماده و نظم هدفدار

7-خاصیت ماده و نظم هدفدار

گروهی از مادی ها پیدایش نظم را از خواص ماده می دانند و می گویند الهیون می خواهند نظم جهان را از طریق علّت بیرونی تأمین وتفسیر کنند، در حالی که می توان این نظم را از درون ماده نیز تأمین کرد وآن این که ماده نخست بالذات دارای ویژگی هایی است که به تدریج آن را به این حدّ از کمال سوق داده است وپیوسته این حرکت، معلول عامل داخلی است که همواره در آن تحول ها وتکامل ها وانواعی را به وجود می آورد، هرگاه چنین احتمالی در ذهن ما قوّت بگیرد، دیگر برای تفسیر نظم طبیعت، نیازی به دخالت عامل ماورای طبیعی نیست. جان هیک نویسنده فلسفه دین، این قسمت از اشکال هیوم را

------------------ صفحه 93

چنین تقریر می کند:«پس از اعتراف به وجود نظم در طبیعت، این پرسش مطرح می شود که آیا این نظم می توانست جز از طریق طرحی آگاهانه، به وجود آمده باشد؟ هیوم به عنوان نوعی راه حل، فرضیه اپیکوری را پیشنهاد می کند:عالم مرکب از تعداد بی شماری از ذرات صغار است که به طور تصادفی در حرکت هستند. در یک زمان نامحدود، این ذرات صغار ترکیبات متعددی را پیدا می کنند وبه انواع صورتهای گوناگون ممکن در می آیند. اگر یکی از این ترکیبات، نظم ثابت ومعیّنی را پیدا کند ـخواه موقّت یا به طور دایم ـ این نظام در طی نظام مناسب، صورت استقرار خواهد یافت وممکن است کیهان با انتظامی که هم اکنون در آن زندگی می کنیم، از این ترکیبات ساخته شده باشد». آنگاه جان هیک می افزاید: «این فرضیه مدل ساده ای برای تبیین طبیعت گرانه سرشت منظم عالم فراهم می سازد، این مدل را می توان در پرتو علوم جدید مورد تجدید نظر یا گسترش قرار داد». سپس به فرضیه تکامل تدریجی داروین در جانداران اشاره می کند که در هر نسل تغییرات تصادفی رخ می دهد وآن نوعی که با محیط انطباق بیشتری دارد، باقی می ماند.(1)

------------------

1 . جان هیک، فلسفه دین، ترجمه بهرام راد، ص63; نیز ر.ک: جان هاسپرز، فلسفه دین، ترجمه ونشر مرکز مطالعات وتحقیقات اسلامی.

------------------ صفحه 94