جبر و تفویض و اختیار صفحه 46

فرضیه تکامل تدریجی «داروین» اشاره می کند ومی خواهد تکامل خصوص جانداران یا مجموع جهان را از این طریق توجیه کند، به همین مناسبت می گوییم: تفسیر نظم جهان طبیعت از طریق «خاصیت گرایی»، از زمانی بیشتر قوّت گرفت که فرضیه تحوّل انواع، از طریق تکامل تدریجی مطرح گردید. ولی در این جا دو نکته را یاد آور می شویم: 1. پذیرش تکامل تدریجی ما را از اعتقاد به دخالت شعور در این تکامل بی نیاز نمی سازد، زیرا نظام تکامل جانداران، خود حاکی از یک رشته برنامه ریزی است که موجود ناتوانی طبق نقشه وبرنامه ای به تکامل می رسد. 2. فرضیه تکامل انواع به صورت تدریجی، مدعی است که پاره ای از اعضای جدید، تصادفاً پیدا می شوند وگاه این عضو، کمک مؤثری به بقای نسل جاندار می کند ودر غربال انتخاب طبیعی برای او، نسبت به فاقد آن مزیتی محسوب می شود ودر نتیجه این صنف از نوع، در قلمرو بقا، شانس بیشتری پیدا می کند وبقیه از بین می رود. ولی باید توجه نمود که میدان زندگی، بسان میدان المپیک در مسابقات اسب دوانی نیست که چه بسا درازی گوش یک اسب، سبب سبقت وبرندگی سوار کار می شود، بلکه در میدان زندگی، پیدایش یک عضو در صورتی کمک به بقا می کند که همه اعضای

هم آهنگ آن یک جا تحقق پذیرد; مانند دستگاه بینایی وإلاّ پیدایش یک پرده، یک آب، یک عصب، کوچکترین کمکی به بقای آن نمی کند وهرگز نمی توان تکامل عضو را از این طریق توجیه وتفسیر کرد. موجود بینا آن گاه شانس بیشتری بر بقا دارد که دستگاه بینایی به صورت کامل در او پدید آید، تا در پرتو بینایی، خود را از خطر مصون بدارد وبه بقای خود کمک کند، ولی پیدایش تنها شبکیه، یا قرنیه بدون دیگر اجزای هماهنگ، کاری را صورت نمی دهد. با این بیان نمی توان تکامل جهان را از طریق تکامل تدریجی تفسیر وتوجیه کرد.و ما در فصل تعارض دین و علم در باره فرضیه داروین به طور گسترده سخن خواهیم گفت. آینده نگری نمی تواند محصول خاصیت طبیعت باشد

در تقریر برهان نظم یاد آور شدیم که در برخی از موارد نظم در طبیعت، یک نوع آینده نگری است. یعنی به خاطر رسیدن به یک هدف، قبلاً کارهایی صورت می گیرد که اگر به موقع انجام نمی گرفت، با مشکل بسیار بزرگی روبرو می شد; در آن جا گفتیم همزمان با تولّد نوزاد، شیری در پستان مادر می آید که مایه حیات کودک است. پیدایش شیر در سینه مادر، معلول سلولها وبافتها وترشح هورمونها وخون موجود در بدن مادر است. سخن این جاست که این بافتها ورگها وهورمونها ـ با این کیفیت وکمیّت ـ به صورت یک حلقه

زنجیری در کنار هم قرار گرفته و دست در دست هم داده است تا موقع تولد نوزاد، تنها غذای مناسب او آماده باشد. این آینده نگری که خود ملازم باعلم وشعور ومحاسبه واندازه است، ازعهده ماده کور وکر بیرون است. این نوع آینده نگری در دل بسیاری از موجودات طبیعی نهفته است، چیزی که هست دل بیدار و آگاه لازم داردکه از فرآورده های علمی چنین بهره گیری کند.

صفحه 101

8- برهان نظم، برهان تجربی نیست

8- برهان نظم، برهان تجربی نیست

گاهی تصور می شود که برهان نظم یک برهان تجربی است زیرا تجربه و آزمون ثابت کرده است که نظم در مصنوعات بشری بدون دخالت عقل و شعور پدید نمی آید، زیرا هیچ دیده نشده است خانه ای یا کارخانه ای،و با کشتی بدون دخالت آگاهی و تدبیر صورت پذیرد. این تقریر، یک نظرییه سطحی از برهان نظم است که می تواند در قلمرو نقد و چالش قرار گیرد به شکل زیر: وجود نظم هدفدار وغایی گواه بر طراح دانا وتوانا نیست، زیرا حاصل برهان نظم جز یک تمثیل ویک مقایسه، آن هم مقایسه عالم طبیعت به مصنوعات بشری نیست و این مقایسه باطل است، زیرا ما