جبر و تفویض و اختیار صفحه 47

مصنوعات بشری را کراراً تجربه کرده ایم که بدون دخالت علم وقدرت و محاسبه و اندازه گیری، به وجود نمی آیند وهیچ گاه بشر ندیده است که آهن پاره هایی ـیک مرتبه یا به تدریج ـ حرکت کنند وخطوط منظم راه آهن یا قطاری را تشکیل دهند. از این جهت وجود مصنوع منظم بشری، گواه بر وجود علم واندیشه است، ولی در مورد پدیده های طبیعی، چنین تجربه ای صورت نگرفته است وجهانی که ما در آن زندگی می کنیم، نخستین جهانی است که با آن روبرو شده ایم، در این صورت چگونه می توانیم حکم مصنوعات بشری را بر پدیده های طبیعی جاری سازیم؟ این مقایسه در صورتی درست می باشد که جهان هایی به همین شکل ووضع و نظام از موجود دانا و توانا صادر شده باشد، آنگاه پس از دیدن نظایر جهان های تجربه شده، یقین کنیم که این جهان نیز مانند آن جهان ها علّتی دانا و توانا دارد; در صورتی که چنین تجربه ای در میان مصنوعات انسانی، مانند کشتیها وخانه ها انجام گرفته، ولی درباره جهان چنین تجربه ای انجام نگرفته است و جهان نسبت به ما نخستین مصنوع طبیعی است که در برابر آن قرار گرفته ایم وپیش از آن نظیری برای آن ندیده ایم. پاسخ

یک چنین تقریر از برهان نظم، یک تقریر سطحی است که مورد

توجه، ناقد یا ناقدان قرار گرفته است. اگر برهان نظم به شکلی که در فصل پیش تقریر شد مطرح شود، یک برهان کاملاً عقلی خواهد بود که اساساً ارتباطی به تمثیل وتجربه ندارد; زیرا عقل پس از مطالعه در ماهیت نظم میگوید: ساختمان هریک ازاین پدیده ها که هریک از اجزای بی شماری مرکب است، حاکی از یک نوع محاسبه واندازه گیری است که اجزای پدیده ها را با هم از نظر کمی وکیفی متناسب ساخته ودر نتیجه در میان آنها همکاری و هم آهنگی برقرار نموده است تا هدف خاصی، تحقق پذیرد. چنین کاری زاییده علم وآگاهی ودقت وحساب است وتنها عامل آگاه می تواند با محاسبه واندازه گیری، به برنامه ریزی وسازماندهی بپردازد. به دیگر سخن، میان «نظم غایی» و«دخالت شعور»، رابطه مستقیم ومنطقی وجود دارد وخرد با مطالعه ماهیت عمل، این رابطه را کشف می کند وهر نوع اندیشه خلاف آن را مردود می شمارد. در این بیان شباهت جهان به کشتی یا بهره گیری از تجربه وآزمون مدخلیت ندارد، تنها بررسی نظـم به معنی گذشته که با محاسبه واندازه گیری، انتخاب وگزینش، سازماندهی وهمکاری وجهت گیری وهدفداری همراه است، به عقل امکان می دهد که وجود طراح دانا و توانا را پشت سر هر موجود منظم قطعی ویقینی، بادیده خرد مشاهده کند، خواه این موجود منظم مصنوع بشری باشد یا پدیده

طبیعی و هر دو موجود بدون این که یکی اصل باشد ودیگری فرع، دربرابر این حکم عقلی یکسانند. اگر خرد باور نمی کند که یک ماشین حساب بدون برنامه ریزی وطرح عالمانه پدید آمده باشد ویا باور نمی کند که پالایشگاهی بدون برنامه ریزی مهندسان تحقق یافته باشد، همه وهمه به خاطر یک قاعده کلّی است وآن مطالعه ماهیت کار است. به دیگر سخن: هر موجودی که جامه وجود پوشیده ودر هستی آن انتخاب وگزینش، همکاری وهم آهنگی، هدف داری وهدفگرایی مشاهده گردد، خود بازبان بی زبانی می گوید:در پیدایش من عقل وخرد، درک وشعور مدخلیت کامل داشته است.

بخش دوم : آثار سازنده ایمان به خدا از دیدگاه قرآن

آثار فردی و اجتماعی ایمان به خدا