جبر و تفویض و اختیار صفحه 61

اگر ما در هر مسأله ای از مسائل اجتماعی شک و تردید کنیم، و یا در ثبوت آن به تجربه و آزمایش و برهان و گواه نیازمند باشیم، درباره

------------------

1 . محور سخن در این بحث، این آیه مبارکه است: (وَاعْتَصِمُوا بِحَبْلِ اللّهِ جَمیعاً وَلا تَفَرَّقُوا وَاذْکُروا نِعْمَة اللّهِ عَلَیْکُمْ إِذْ کُنْتُمْ أَعْداءً فَأَلَّفَ بَیْنَ قُلُوبِکُمْ وَکُنْتُمْ عَلی شَفا حُفْرَة مِنَ النّارِ فَأَنْقَذَکُمْ مِنْها کَذلِکَ یُبَیِّنُ اللّهُ لَکُمْ آیاتهُ لَعَلَّکُمْ تَهْتَدُونَ).(آل عمران/103). «همگی به ریسمان خدا چنگ بزنید و پراکنده نشوید و نعمت های خدا را به یاد آورید که چگونه دشمن یکدگر بودید. او در میان دل های شما الفت ایجاد کرد و به برکت نعمت او برادر شدیید و شما بر لب گودالی از آتش بودید که خدا شما را از آن نجات داد. خداوند این چنین آیات خود را بر شما آشکار می سازد شاید پذیرای هدایت شوید».

------------------ صفحه 143

لزوم اتحاد و همبستگی یک اجتماع و منافع سرشار آن، شک و تردید به خود راه نمی دهیم و هرگز در جهان کسی را پیدا نمی کنیم که بگوید: پراکندگی و دودستگی خوب و سودمند است، اتحاد و اتفاق بد و مضر می باشد. زیرا کوچک ترین سودی که از اتفاق عاید اجتماع می گردد، همان پیوستن نیروهای کوچک و پراکنده به یک دیگر است و در سایه چنین پیوستگی نیروی عظیمی به وجود می آید که می تواند مبدأ تحولاتی در شئون مختلف زندگی گردد. سدهای بزرگ جهان که به صورت دریاچه ای جلوه می کنند، از پیوستن رودهای کوچک که به تنهایی نه قدرت تولید برق دارند و نه چندان به درد کشاورزی می خورند پدید می آید، اجتماع این رودهای کوچک، در یک نقطه، دریاچه ای به وجود می آورد که قدرت تولید صدها هزار کیلووات برق در ساعت را دارد و با آن هزاران هکتار زمین را می توان زیر کشت درآورد. این منافع سرشار از کجا است؟ از به هم پیوستن قطرات کوچک و رودهای ضعیف و ناچیز است. قدرت اتم برای همه روشن است: یک دانه اتم قدرت و نیرویی ندارد، و به قدری ضعیف و ناچیز است که حتی با قوی ترین میکروسکوب ها نمی توان آن را دید. امّا از به هم پیوستن اتم های بی شمار، قدرتی به وجود می آید که انفجار چند عدد از بمب های

------------------ صفحه 144

اتمی، می تواند به تمدن و زندگی بشر در روی زمین خاتمه دهد،و در ظرف چند دقیقه کره زمین را به صورت توده ای از آتش و تلی از خاکستر درآورد. سرچشمه اتحاد

اکثر جامعه شناسان می گویند:انسان یک موجود اجتماعی است و در ساختمان وجودی و آفرینش وی تمایلات شدید به زندگی دسته جمعی نهفته است. اکنون باید دید یک چنین حیات اجتماعی در سایه چه عواملی تحقق می پذیرد؟ امروز گروهی از جامعه شناسان معتقدند که عواملی به نام های نژاد، زبان، وحدت ارضی و خون، عناصر سازنده ملیت و وحدت ملت ها است، اجتماعی که از عناصر مزبور به وجود می آید همان است که در علم حقوق به آن «ملت» می گویند و در سایه یکی از این عوامل می توان اجتماع واحدی را ساخت که در کنار یکدیگر زندگی صمیمانه داشته باشند. ولی آنان از یک مطلب غفلت ورزیده اند و آن این که اجتماعی که افراد آن دارای عقاید گوناگون و خواست های متفاوت هست و هر کدام و یا هر طبقه ای برای خود «ایده» و فکری دارند چگونه می توانند به صورت یک ملت واحد که همبستگی کامل در میان آنها حکمفرما

------------------ صفحه 145

باشد، زندگی نمایند؟ درست است که عوامل مزبور به اتحاد و اتفاق و همبستگی جامعه کمک می کند، ولی تا یک وحدت فکری و روحی و یگانگی در هدف و عقیده در کار نباشد اتحاد و پیوستگی افراد تحت این عوامل و عناصر غیر ارادی، پایدار نخواهد بود. و اگر روزی برای یک هدف مشترک دست اتحاد به سوی هم دراز کنند، و دست همدیگر را به عنوان برادری بفشرند، پس از نیل به هدف چیزی نخواهد پایید که اختلاف فکری و روحی، اختلاف خواسته ها و اراده ها، تصادم و تضاد عجیبی، در میان آنها بوجود خواهد آورد و آنها را از هم جدا خواهد ساخت. جامعه ای که محور فکری و عقیده ای واحد نداشته باشد و افراد آن به صورت دسته های گوناگون بر محور یک سلسله عناصر غیر ارادی گرد آیند، ضامن وحدت اجتماعی ندارد زیرا مسیر زندگی انسان را فکر و عقیده تعیین می نماید نه عوامل غیر ارادی. و اگر روزی در میان یک ملت هم نژاد و همخون و هم زبان، پیوند معنوی و اتحاد در عقیده به وجود آید با از میان رفتن، این عوامل، ضربه ای بر اتحاد و ملیت آنها وارد نمی آید. اینجاست که پیشوایان بزرگ بشر که از مکتب وحی الهام می گیرند اساس ملیت را «وحدت فکر و عقیده» دانسته و افراد آن اجتماع را که

------------------ صفحه 146