جبر و تفویض و اختیار صفحه 9

روایت اول

1 - روایت نخست را از اولین امام از امامان اهل بیت علیهم السلام ، امام علی بن ابی طالب - علیه السلام - می آوریم :

صدوق در کتاب توحید با سند خود تا امام حسن - علیه السلام - و ابن عساکر در تاریخ با سند خود تا ابن عباس روایت کنند که : (عبارت از صدوق است )

دخل رجل من اهل العراق علی امیرالمؤ منین - علیه السلام - فقال اخبرنا عن خروجنا الی اهل الشام ابقضاء من الله و قدر ؟

فقال له امیرالمؤ منین علیه السلام : اجل یا شیخ ، فوالله ما علوتم تلعه و لا هبطتم بطن واد الا بقضاء من الله و قدر ، فقال الشیخ : عند الله احتسب عنائی یا امیرالمؤ منین ! فقال علیه السلام : مهلا یا شیخ ! لعلک تظن قضاء حتما و قدرا لازما ! لو کان کذلک البطل الثواب و العقاب و الامر و النهی و الزجر ، و لسقط معنی الوعید و الوعد ، و لم یکن علی مسی ء لائمه و لا لمحسن محمده . و لکان المحسن اولی باللائمه من المدنب ، و المذنب اولی بالاحسان من المحسین ، تلک مقاله عبده الاوثان و خصماء الرحمان و قدریه هذه الامه و مجوسها ، یا شیخ ! ان الله عز و جل کلف تخییرا . و نهی تحذیرا ، و اعطی علی القلیل کثیرا و لم یعض مغلوبا ، و لم یطع مکرها ، و لم یخلق السموات و الارض و ما بینهما باطلا ذلک ظن الذین کفروا فویل للذین کفروا من النار

مردی عراقی بر امیر مومنان - علیه السلام - وارد شد و گفت : آیا خروج ما بر شامیان به قضا و قدر الهی است ؟ امام به او فرمود : آری ای شیخ ! به خدا سوگند از هیچ بلندی بالا نرفتید و در هیچ پستی فرود نیامدید مگر به قضا و قدری از خداوند ! آن مرد گفت : امیدوارم رنج من نزد خدا به حساب آید ! (8)

امام - علیه السلام - به او فرمود : آهسته برو ای شیخ ! شاید پنداشتی قضای حتمی و قدر قطعی

را می گویم ! اگر جنین باشد که ثواب و عقاب و امر و نهی و پیشگیری باطل شده ، و ترساندن و مژده دادن بی معنی است ، نه ملامتی بر گناهکار بجاست و نه ستایشی از نیکوکار رواست ، بلکه نیکوکار به ملامت سزاوارتر از بدکار بوده و گناهکار به نیکی شایسته تر از نیک رفتار است ! (9) این ، گفتار بت پرستان و دشمنان خدای رحمان و قدری مسلکان و مجوسان این امت است ! ای شیخ ! خدای عز و جل بندگان را مکلف ساخت تا به اختیار خود عمل کنند و آنان را نهی کرد تا خو باز ایستند ، و بر کار اندک پاداش بسیار دهد ، شکست خورده نافرمانی نشده ، و ناخواسته اطاعت نگردیده ، او آسمانها و زمین و موجودات میان آن دو را به باطل نیافریده ، این گمان کسانی است که کافر شدند ، پس وای بر کسانی که کافر شدند از عذاب آتش ! (10)

راوی گوید : آن شیخ برخاست و سرود :

انت الامام الذی نرجوا بطاعته