ترجمه و شرح خطبه‌ی توحیدیه صفحه 38

آن ذکر شده است و برای این معنی سه أمر به ترتیب بیان فرموده است: صنع، عقل، فطرت.

أول: مصنوعات و أعمال خارجی پروردگار متعال است که روی برنامه‌های بسیار دقیق و حکیمانه و با تدبیر لطیف صورت گرفته است.

دوم: نیروی عقل است که از نفس و ذات آدمی متکون شده و وسیله ی تشخیص معارف و علوم و حقائق گردد و این نیرو نه خارج از وجود انسان است و نه جزو حقیقت اصلی او.

سوم: فطرت اصیل و ذاتی انسان است که روی آن صفات و خصوصیات و نیروها تربیت شده است.

مصنوعات در مرحله أول، با لطف و دقت و حکمت و نظمی که دارند، انسان را به جانب خالق حکیم قادر عالم هدایت می‌کنند.

و در مرحله دوم، عقول که تشخیص دهنده خیر و صلاح و حق و باطل و ضبط و حبس کننده نفوسند بر خیر و حق، آنها را در این شناسایی و معرفت استوار و محکم ساخته و در نتیجه وابستگی و اعتقاد قلبی ایجاد می‌کنند.

و در مرحله سوم، نوبت به فطرت راسخ و نیروهای ثابت و خالص انسانی منتهی شده و حجت الهی که ظهور و ثبوت حق و برقرار شدن جلوه‌های معرفت است، روشن و ثابت و تمام و متجلی گردد.

و در قرآن مجید نیز به این مراحل سه گانه اشاره می‌فرماید:

أَ وَ لَوْ کانَ آباؤُهُمْ لا یَعْقِلُونَ شَیْئاً وَ لا یَهْتَدُونَ 170/2،

فَأَقِمْ وَجْهَکَ لِلدِّینِ حَنیفاً فِطْرَتَ اللَّهِ الَّتی فَطَرَ النَّاسَ عَلَیْها لا تَبْدیلَ لِخَلْقِ اللَّهِ 30/30.