ترجمه و شرح خطبه‌ی توحیدیه صفحه 40

فرمود به دو جهت از موانعی که در این راه موجود است:

1 - وجود خود موجودات و ظهور و خودنمایی آنان است که در مقابل تجلیات حق تعالی و ظهور و آشکار شدن نور او و در قلوب پاک بندگان خالص خداوند سبحان، مانع و حجاب گشته و از توجه پاک و صاف آنان حائل می‌شود.

توضیح آنکه خداوند متعال نور مجرد و مطلق و منزه از هر گونه قید و حد و عوارض و فقر و تحول و ضعف است و چون ما از هر طرف در احاطه موجودات بوده و آنچه می‌بینیم، جسم و مرکب و مقید و محدود و عارض و معروض و حال و محل و تحول و ضعف و فقر و جهل و فنا و حدوث است، قهراً فکر ما در همین رابطه و در این محدوده می‌تواند اظهارنظر و تأمل و دقت نماید و در صورتی که بخواهد به مسائل ماوراء طبیعت و خارج از جهان ماده و مخصوصا خارج از عوالم خلقت به طور کلی، توجه کند، قهراً لازم است فکر خود را از این افکار مادی و توجهات به موجودات طبیعی و بلکه از همه عوالم وجود، تخلیه و تنزیه نمود و در جهت منفی و مقابل آنها به نظر و دقت به پردازد.

و این معنی خود از مشکلات تحقق پیدا کردن این توجه است که می‌تواند ذهن خود را از آلودگیها و تعلقات و نقش و رنگ و جلوه‌های عوالم خلق تصفیه و تزکیه و تخلیه نموده و این حجاب گسترده بزرگ و محیط و فراگیر را برکنار کرده و به عالم ماوراء خلقت که هیچ گونه انس و سابقه‌ی فکری و خارجی ندارد، توجه کند.

2 - حقیقت انیت و تحقق خالق و مخلوق است:

آری تحقق هستی در خالق متعال، به نحو ازلیت و ابدیت و ثبوت و وجوب و غنی و به ذاته و فی ذاته و تجرد و نامحدود و به حیاة مطلق ذاتی است.