ترجمه و شرح خطبه‌ی توحیدیه صفحه 46

توضیح:

پس از بیان حقائقی از خصوصیات ذات و صفات و پروردگار متعال و از خصوصیاتی که مربوط به خلق است، نتایجی از این بیانات گرفته و به نحو اجمال به آنها اشاره می‌فرماید:

1 - اسماء حسنی که در قرآن مجید ذکر شده و تا نود و نه اسم شمرده‌اند، همه برای معرفی ذات مجرد نامتناهی است و این اسماء مفاهیم مستقل جدا از ذات واجب نداشته و تنها در مقام تبیین و روشن کردن حقیقت مجرد ذات آورده می‌شوند و حقیقت مطلب آنست که گفته شد:

«وَ نِظَامُ تَوْحِیدِ اللَّهِ نَفْیُ الصِّفَاتِ عَنْهُ» (خ 2)

پس ذکر این اسماء برای تبیین حقیقت ذات است، نه برای اشاره و دلالت به مفاهیم مستقل این کلمات (خ 2)

2 - افعال و کارهای او برای تفهیم است، افعالی که از خلق ظاهر می‌شود، روی غرضهای مخصوص و رفع نیازمندی و تأمین برنامه زندگی و بدست آوردن منافع مقصود است، ولی خداوند متعال احتیاج و ضعف و فقر و غرض شخصی ندارد و افعال او به اسباب و آلات و مقدمات و وسائل صورت نگرفته و در زمان و مکان و محدودیت قرار نمی‌گیرد.

پس افعال او مانند افعال ما نیست که این خصوصیات و مفاهیم و معانی متفاهم عرفی را از آنها استفاده کنیم و حقیقت افعال او برای ما مجهول بوده و قابل فهم نیست و این اندازه می‌فهمیم که، افعال خداوند متعال ظهورات و تجلیاتیست از صفات ذاتی و به نحو خالص و پاک صورت گرفته و هیچ گونه غرض و مقصد شخصی و یا آلات و اسبابی در آنها بکار نمی‌رود و در نتیجه باید گفت که، افعال او برای تفهیم مقام عظمت