ترجمه و شرح خطبه‌ی توحیدیه صفحه 87

اقتضاء در امور و موضوعات مؤتلفه، بر جمع و نزدیک به هم شدن و التیام است، چنانکه اقتضاء در متعادیات و متخالفات، بر افتراق و جدا شدن و فاصله پیدا کردن است، ولی در نظام جهان عکس این جریان طبیعی و برخلاف این قانون طبیعت مشاهده شده و نظم در امور جهان به صورت تألیف متعادیات و تفریق مؤتلفات ظاهر می‌شود.

ما احساس می‌کنیم که در یک جریان برابر روحی و بدون تأثیر عوامل خارجی و عوارض دیگر، حالات مختلف (اقبال، ادبار، توجه، غفلت، میل و قصد، کراهت و انصراف، خضوع و خشوع، محجوبیت) در قلب ما پیدا می‌شود.

در امور خارجی نیز، تحولات گوناگون در نباتات و حیوان و موجودات دیگر و عوالم آسمانی و زمینی و فصول مختلف، دیده می‌شود.

و این امر برخلاف جریان طبیعی، نشان می‌دهد که عامل مؤثر و نیرومندی در پشت این امور وجود داشته و بر طبیعت و قوانین طبیعی و جریان‌های خارجی خلقت، حاکم و فرمانفرما و نافذ بوده و او است که اضداد را جمع کرده و متقارنات را از همدیگر جدا می‌سازد.

و أما ارتباط آیه شریف با این مورد زیرا زوجین در عین تضادی که دارند، با هم ائتلاف پیدا می‌کنند.

وَ مِنْ آیاتِهِ أَنْ خَلَقَ لَکُمْ مِنْ أَنْفُسِکُمْ أَزْواجاً لِتَسْکُنُوا إِلَیْها - 21/30

در عین حال هر دو از ماده واحدی که به صورت اختلافی ندارند آفریده شده‌اند.

و در این جریان سه مرحله تحولی (ائتلاف، تفرق، ائتلاف) دیده می‌شود که با تقدیر الهی به وجود آمده است.