اعجاز قرآن و مصونیت از تحریف صفحه 83

شکلی آرایش شده که به هنگام شنیدن، آوایی دلنشین به گوش می رسد; آوایی که شوری در دل ها می اندازد و نشاطی در جآنها می دمد. از جهتی، حروف «مدّ و غنّه» در کلمات آن به شکلی حساب شده نشسته اند؛ به گونه ای که می توانند به پژواک صدا، آوایی بخشیده و به تنفس قاری کمک کنند تا به سر حدّ فاصله و آن جایی که استادان ترتیل به گونه قراردادی وضع کرده اند، برسد و نفسی تازه کند.

در هنگام تلاوت قرآن، آهنگ درونی آن کاملاً حسّ می شود. این آهنگ در سوره های کوتاه با فاصله های نزدیک آن و به طور کلی در تصویرها و ترسیم ها بیشتر نمایان است و در سوره های بلند، کمتر؛ امّا همواره نظام آهنگ آن ملحوظ است; چنان که در سوره نجم می خوانیم:

وَ النَّجْمِ إِذا هَوی* ما ضَلَّ صاحِبُکُمْ وَ ما غَوی* وَ ما یَنْطِقُ عَنِ الْهَوی* إِنْ هُوَ إِلاّ وَحْیٌ یُوحی* عَلَّمَهُ شَدِیدُ الْقُوی* ذُو مِرَّهٍ فَاسْتَوی* وَ هُوَ بِالْأُفُقِ الْأَعْلی* ثُمَّ دَنا فَتَدَلّی* فَکانَ قابَ قَوْسَیْنِ أَوْ أَدْنی* فَأَوْحی إِلی عَبْدِهِ ما أَوْحی* ما کَذَبَ الْفُؤادُ ما رَأی* أَ فَتُمارُونَهُ عَلی ما یَری* وَ لَقَدْ رَآهُ نَزْلَهً أُخْری* عِنْدَ سِدْرَهِ الْمُنْتَهی* عِنْدَها جَنَّهُ الْمَأْوی* إِذْ یَغْشَی السِّدْرَهَ ما یَغْشی* ما زاغَ الْبَصَرُ وَ ما طَغی* لَقَدْ رَأی مِنْ آیاتِ رَبِّهِ الْکُبْری* أَ فَرَأَیْتُمُ اللاّتَ وَ الْعُزّی* وَ مَناهَ الثّالِثَهَ الْأُخْری* أَ لَکُمُ الذَّکَرُ وَ لَهُ الْأُنْثی* تِلْکَ إِذاً قِسْمَهٌ ضِیزی 1 .

این فاصله ها تقریباً وزنی مساوی دارند - اما نه براساس نظام عروض عرب - و قافیه نیز در آن رعایت شده است و این هر دو به علاوه ویژگی دیگری است که مانند وزن و قافیه ظاهر نیست و از هم سازی حروف واژگان و هماهنگی کلمات در درون جمله ها یک ریتم موسیقیایی پدید آورده است. ویژگی اخیر به دلیل حسّ داخلی و ادراک موسیقیایی باعث می شود تا میان یک ریتم و ریتم دیگر هرچند که فاصله ها و وزن یکی باشد - تفاوت وجود داشته باشد. نظم آهنگ در این جا به پیروی از نظام موسیقیایی جمله، نه کوتاه است و نه بلند و طولی میانه دارد و با تکیه بر حرف «روی» (1)