- پیشگفتار 1
- کلیات 2
- اهمیت توحید 2
- اصالت توحیدی انسان 2
- اقسام توحید 3
- ١. توحید نظری 3
- اشاره 3
- ٢. توحید عملی 4
- اشاره 5
- الف) توحید واحدی 5
- اشاره 5
- اشاره 5
- بخش اول: توحید نظری 5
- اشاره 5
- اشاره قرآن به توحید واحدی 5
- ١. توحید ذاتی 5
- براهین توحید واحدی 6
- اشاره 6
- یک - برهان فطرت 6
- اشاره 9
- اول - اشاره به اصل برهان 9
- دو - برهان تمانع وهماهنگی جهان 9
- دوم - اشاره به نفی تالی و مقدم 10
- سه - برهان هدایت ودعوت 11
- ب) توحید احدی 11
- اشاره 11
- اقسام توحید احدی 12
- توحید احدی از دیدگاه قرآن کریم 12
- اشاره 13
- ٣. توحید افعالی 13
- ٢. توحید صفاتی 13
- قانون علیت و توحید افعالی 14
- الف) علیت ماده اولی 15
- اشاره 15
- ب) علیت انسان 15
- اقسام علل طبیعی 15
- ب) شفای دردهای باطنی 16
- اقسام علیت معنوی و غیبی 16
- اشاره 16
- الف) نورافشانی قرآن در هدایت 16
- د) گناه، سبب گسترش فساد 17
- ج) آرامش دل 17
- ه) کفر، سبب لعن الهی 17
- ز) کار نیک، سبب وفور نعمت 18
- و) ظلم، سبب تحریم طیبات 18
- ح) ایمان، سبب هدایت الهی 18
- اشاره 19
- اقسام توحید افعالی 19
- ی) تقوا، عامل ازدیاد رزق 19
- ک) استقامت در توحید، عامل تأیید از جانب فرشتگان 19
- ط) صبر، سبب جزای اخروی 19
- ١. توحید در ربوبیت 20
- اشاره 20
- مفهوم «ربوبیت» 21
- ب) سرور مطاع 21
- اشاره 21
- الف) مالک و صاحب 21
- ج) مصلح و مدبر و مربی امور 22
- توحید در خالقیت، منشأ توحید ربوبی 25
- ادله توحید ربوبی 27
- اشاره 27
- ١. فطرت دلیل بر توحید ربوبی 27
- ٢. اتقان و نظاممندی عالم، دلیل بر توحید ربوبی 28
- الف) تلازم بین مقدم و تالی 28
- اشاره 28
- ب) نفی تالی 29
- نهی از اعتقاد به ربوبیت استقلالی برای غیر خداوند 30
- مشرکان و شرک در ربوبیت 32
- مذمت مشرکان به جهت اعتقاد به استقلال معبودان خود 34
- اشاره 34
- ١. تربیت در امور مادی 34
- تربیت غیر، به اذن خداوند 34
- ٢. تربیت در امور معنوی 34
- شبهه: تلازم بین توحید ربوبی و الوهی 37
- پاسخ 37
- کلام علوی مالکی در تلازم بین توحید ربوبی و الوهی (شرک ربوبی مشرکان) 41
- ٢. توحید در خالقیت 42
- اشاره 42
- خداوند، تنها خالق مستقل 42
- نهی از اعتقاد به خالقیت استقلالی برای غیر خدا 43
- خالقیت طولی خداوند نسبت به فعل انسان 43
- خالقیت غیر خدا به اذن خدا 44
- ارتباط بین ربوبیت و خالقیت 45
- ٣. توحید در ولایت وحاکمیت 45
- اشاره 45
- اشاره 47
- 4. توحید در قانونگذاری 47
- حاکمیت غیر خدا، به اذن خدا 47
- 5. توحید در مالکیت 49
- اعتقاد مشرکان به شرک در قانونگذاری 49
- اشاره 49
- مالکیت مجازی غیر خدا 52
- مالکیت مجازی غیر خدا، به مشیت خدا 53
- بخش دوم: توحید عملی 54
- اشاره 54
- فتاوای وهابیان 54
- اشاره 56
- اوّل: مفهوم عبادت (بحث مفهومی) 56
- مباحث توحید در عبادت 56
- اشاره 56
- مفهوم الوهیت 57
- بررسی اقوال 58
- اشاره 60
- دوّم: توحید در عبادت از دیدگاه قرآن (بحث حکمی) 60
- اشاره 62
- اقسام عبودیت 62
- ٢. عبودیت اطاعت 63
- ١. مملوکیت منفعت 63
- ٣. تعظیم به قصد ربوبیت یا الوهیت 64
- ارکان عبادت 65
- اشاره 65
- الف) خضوع با اعتقاد به الوهیت 66
- ب) خضوع با اعتقاد به ربوبیت 67
- سوم: مصداق عبادت 68
- اشاره 68
- اطاعت از دستورات الهی همراه با اعتقاد صحیح 73
- فرق بین توجه به کعبه و توجه به بتها 75
- تقسیم توحید نزد وهابیان 76
- نقد 76
- ارکان عبادت نزد وهابیان 77
- نقد وبررسی 78
- ارتباط بین توحید در خالقیت با توحید در عبادت 80
- دلیل فطرت بر توحید عبادی 80
- ارتباط بین توحید الوهی با توحید در عبادت 81
- ارتباط بین توحید ربوبی با توحید در عبادت 81
- عبادت بتها با اعتقاد به خالقیت و رزّاقیت استقلالی 82
- ١. دعا به معنای عبادت و پرستش 85
- اشاره 85
- الف) استعمال با (مِنْ دُونِ اللهِ) 85
- اشاره 85
- انواع دعا وصدا زدن غیر 85
- ٢. دعا به معنای طلب وخواستن واستغاثه 88
- ب) استعمال با مَعَ اللهِ 88
- اشاره 88
- الف) دعا در امر دنیوی 89
- ب) دعا در امر آخرت 90
- اشاره 91
- الف) متعدی با «إلی» 91
- ٣. دعوت به هدایت یا ضلالت 91
- ب) متعدی با لام 92
- 4. دعا به معنای ندا 93
- خلط وهابیان بین دعای عبادت ودعای طلب وخواستن 94
- 5. دعا به معنای ادعا 94
- شبهه: تلازم بین دعای طلب با دعای عبادت 97
- پاسخ 98
- مطلق دعا و صدا زدن عبادت نیست 99
- شبهه: تقیید دعای طلب در کلمات وهابیان 102
- پاسخ 104
- اشاره 109
- ٢. به نحو تبعیت 109
- دعای استقلالی، مخصوص خداوند متعال 109
- ١. به نحو استقلالیت 109
- اعمال به نیت است 110
- اشاره 113
- بخش سوم: بررسی آیات متشابهات 113
- شبهه اول: دعا عبادت است! ! 133
- اشاره 133
- پاسخ به شبهات 133
- شبهه دوم: کفر بودن قصد اولیا 147
- شبهه سوم: عدم اعتقاد کفار به ربوبیت بتها 150
- شبهه چهارم: همصدایی با مشرکان 151
- شبهه پنجم: نهی از صدا زدن غیرخدا 152
- شبهه ششم: روزی خواستن از خدا 153
- شبهه هفتم: رفع گرفتاری از سوی خدا 154
- شبهه هشتم: کفایت کردن خدا 155
- شبهه نهم: بطلان صدا زدن غیر خدا 156
- شبهه دهم: عدم اجابت دعا از سوی غیرخدا 157
- شبهه یازدهم: فقط صدا زدن خدا هنگام اضطرار 157
- شبهه دوازدهم: لزوم پناه بردن به خدا 158
- شبهه چهاردهم: خدا، تنها برطرفکننده گرفتاریها 159
- شبهه سیزدهم: ظلم بودن صدا زدن غیرخدا 159
- شبهه پانزدهم: گمراهی مشرکان از صدا زدن خدا 160
- شبهه شانزدهم: عدم امکان اجابت دعا از سوی غیرخدا 168
- شبهه هفدهم: نهی از صدا زدن کسی همراه با خدا 171
- کتابنامه 173
قرینه اول: تقدیم (وَ أَنَّ الْمَسَاجِدَ لِلَّهِ) ، و مساجد برای عبادت وضع شده است و مظنه عبادت و قول خداوند متعال و از سجود مشتق شده است: (پس با خدا کسی را نخوانید) ، که با (فاء) آمده و نهی در آنکه متفرع بر (وَ أَنَّ الْمَسَاجِدَ لِلَّهِ) است قرینه میباشد بر اینکه مراد دعای عبادت است، گویا فرموده: همانا مساجد همان مواضع عبادت برای خداست و سزاوارتر است که خدا در آنجا پرستش شود و با او کس دیگری را نپرستید. پس بهتر حمل دعاست بر دعایی که عبادت به حساب میآید به قرینهای که ذکر شد و لذا این آیه از قبیل استعمال مطلق در مقید است.
قرینه دوم: قول خداوند متعال است (مَعَ اللهِ) که درباره کسی گفته میشود که با خدا، غیر او را پرستش کند، و بر کسی که زید را صدا زده گفته نمیشود اینکه با خدا کسی را پرستش نموده است. و نظیر این مورد است اگر بگویی: میخواهم تا فلانی را به غذایم دعوت کنم و همراه او کس دیگری را نمیخوانم؛ که از این جمله فهمیده نمیشود مگر دعوت به ضیافت نه مطلق دعوت؛ زیرا از کلمه (مع) اشتراک در معنا فهمیده میشود نه اشتراک در مجرد لفظ. و تأکید میکند این مطلب را کثرت استعمال کلمه دعایی که به معنای شرک نیست، و آن در کتاب و سنت و کلام صحابه و امت به طور زیاد وارد شده است؛ به خاطر این که از معنای شرک سالم میباشد آنگونه که اشاره کردیم. اما بین اینکه صدا زده شده، زنده باشد یا مرده به طور مطلق فرق باشد، دلیلی بر آن نیست.(1)
1- الایجاز فی الرد علی فتاوی الحجاز، صص ١١٨ و ١١٩.