کتاب توحید - دفتر سوم: تسبیح و توحید خداوند صفحه 181

1- 1. بحارالأنوار 5/237، ح14 به نقل از تفسیر قمی.

این مطلب به صراحت در برخی احادیث عالم ذرّ آمده است. در ادامه ی حدیث عبدالله بن سنان که امام صادق (ع)، مقصود از «فطرةالله» را بیان فرمودند – و ما آن را نقل کردیم – در توضیح این قسمت آیه ی شریف «ألَستُ بِرَبّکُم؟» فرمودند:

و فیهِ (فیهم) المُؤمِنُ وَ الکافِرُ. (1)

و در آن (عالَم میثاق) (یا در میان آن ها) مؤمن و کافر بودند.

ملاک ایمان، پذیرفتن قلبی و معیار کفر، نپذیرفتن قلبی است و اقرار به زبان تأثیری در ایمان و کفر قلبی ندارد. با همین ملاک می توانیم در عالم ذرّ یا میثاق، عدّه ای از همان کسانی را که به زبان «بلی» گفتند، کافر بدانیم؛ چون قلباً ایمان نیاورده بودند. با این ترتیب پذیرفتن معنای ظاهری این حدیث هیچ محظوری نخواهد داشت و ما نیاز پیدا نمی کنیم که آن را بر خلاف ظاهرش توجیه و تأویل کنیم؛ چنان که در برخی از تعلیقه های کتاب التّوحید آمده است. (2)

ناگفته نماند که در حدیث ابوبصیر چنین آمده که از امام صادق (ع) می پرسد:

آیا (بنی آدم) به زبان هایشان بلی گفتند؟

حضرت پاسخ می فرمایند:

نَعَم وَ قالوا بِقُلُوبِهِم. (3)

بله و نیز با دل هایشان.

ظاهر فرمایش امام (ع) در این جا این است که آنان در عالَم میثاق، هم با زبان و هم با قلب، اقرار به ربوبیّت پروردگار کردند. اما نمی توانیم معنای ظاهر حدیث را مراد آن حضرت بدانیم؛ زیرا همان طور که دیدیم در روایات دیگر به صراحت، اقرار قلبیِ عدّه ای را نفی کرده اند (مِنهُم... مَن لَم یُؤمِن بِقَلبِهِ وَ فیهِ المُؤمِنُ وَ الکافِرُ). علاوه بر دو