توحید و اسماء و صفات صفحه 130

الْم_َعْرِفَهِ. لَا یُدْرِکُ مَخْلُوقٌ شَیْئاً إِلَّا بِاللَّهِ وَ لَا تُدْرَکُ مَعْرِفَهُ اللَّهِ إِلَّا بِاللَّه.(1)

کسی که گمان کند خدا را به حجاب یا صورت یا مثال می شناسد، مشرک است؛ زیرا حجاب و صورت و مثال غیر خداست و خدای تعالی واحد و یگانه است. پس چگونه به توحید قائل است کسی که گمان می کند خدا را به غیر او شناخته است؟ همانا خداشناس کسی است که خدا را به خود او بشناسد و کسی که خدا را به خود او نشناسد، او را نشناخته؛ بلکه غیر او را شناخته است... و کسی که گمان می کند ایمان به خدای ناشناخته دارد، از معرفت خدا گم شده است. مخلوق هیچ چیزی را جز به واسطه خدا نمی شناسد و معرفت خدا جز به او به دست نمی آید.

در این روایت، هر گونه واسطه در معرفت خداوند متعال _ که به صورتی بتواند حکایت از خدا کند و تصوّر و توهّمی از او به انسان بدهد _ نفی شده است. این حدیث می رساند که اوصاف و عناوین و مفاهیم عامّ _ هر اندازه گسترده باشند _ خدا را نمی شناسانند؛ چرا که همه آن ها غیر خدایند و انطباق آن ها به خدای تعالی انطباق محدود به نامحدود و معقول بر فرا معقول و متصوّر بر فوق تصوّر است. البتّه گمان نشود که وقتی از محدود و نامحدود سخن می گوییم، نسبتی میان خدا و خلق برقرارکرده ایم و اصل و حقیقت هر دو را مشترک پنداشته ایم و تفاوت و اختلاف آن دو را در محدودیّت و نامحدودیّت دانستیم؛ بلکه منظور بیان این است که میان خلق و خالق حدّی نمی توان قرار داد و او از افکار و اندیشه ها فراتر است.

معرفت خدا تنها به تعریف خود خدا تحقّق پیدا می کند و راهی برای معرفت خدا غیر از خود او نیست. در این روایت، به صراحت، بیان شده که معرفت خدا به غیر خدا، معرفت خدا نیست؛ بلکه معرفت غیر خداست. پس شناخت خدا به خلق، شناخت خدا نخواهد بود. همچنین شناخت به مفاهیم و عناوین _ که غیر خدایند _ شناخت خدا نیست. شناخت خدا به واسطه شناخت موجودات، بدون توجّه به شناخت خدا به خدا، هیچ گاه به شناخت خود خدا نخواهد انجامید.