توحید و اسماء و صفات صفحه 134

می شناسی؛ نه این که نفس خویش را به نفس خود و به واسطه نفس خویش بشناسی. در این صورت است که می فهمی هرچه در خود داری، از آن اوست و قائم به اوست؛ همان سان که برادران یوسف به او گفتند: «آیا تو یوسفی؟ گفت: من یوسف ام و این برادرم است»؛ پس یوسف را به خود یوسف شناختند نه به غیر او؛ و از پیش خود و با اوهام قلب ها خویش او را اثبات نکردند.

امام صادق (علیه السلام) در این روایت، معرفه الله بالله را به وضوح بیان می کند و روشن می سازد که منظور از معرفت خدا به خدا این است که شما خدا را به خود خدا و به تعریف خود او بشناسید؛ چنان که برادران یوسف، او را به خود او شناختند، و او را با عقول و افکار خویش اثبات نکردند. با دقّت در این تمثیل امام صادق (علیه السلام) روشن می گردد که معرفت خداوند متعال برای همگان حاصل بوده؛ و تنها غفلت و فراموشی برای انسان ها عارض شده است و از این رو، خداوند متعال طبق سنّت خویش با ارائه آیات، بار دیگر آنان را به معرفت خویش تنبّه می دهد و متوجّه خودش می کند؛ همان طور که برادران یوسف وقتی به معرفت او نایل آمدند که حضرت یوسف خودش را به آن ها شناساند و در نتیجه، غفلت و نسیان از آن ها برطرف گردید. به همین جهت است که آیات و روایات معصومان (علیهم السلام) انسان ها را به تفکّر و تدبّر در مخلوقات فرا می خوانند و از آن ها می خواهند که در حقیقت آن ها تأمّل نمایند و با توجّه به خدای متعال به آن ها بنگرند که چگونه دست قدرت او در همه آن ها در کار است.

پس شیوه مورد توجّه ائمّه اطهار :، یعنی آن چه از سوی خدای تعالی بر بندگان واجب گشته، این است که عقل خویش را در مخلوق به کار گیرند و با ژرف نگری و تأمّل در آن ها جهات نیاز و فقر و مخلوقیّت آن ها را بیابند و خدای خالق و حکیم را در آن ها مشاهده کنند. یعنی از ناحیه معرفت خدا، به سوی خلق توجّه کنند، نه این که از ناحیه خلق خداشناسی برایشان حاصل آید؛ چون تمام خلق