توحید و اسماء و صفات صفحه 135

به او استوار شده است. اگر او را بیابند و به او متوجّه شوند، این امر را در خلق به صورت روشن تر می بینند. هر چه مردم در خلق بیشتر توجّه کنند، آثار معروف خویش را در آن ها زیادتر می یابند و خدای متعال تجلّی خویش را در این جهت به آن ها می افزاید و آیات و علامات خویش را برای آنان زیادتر ظاهر می سازد؛ چون راهی است که خود برای آن ها قرار داده است.

وقتی یوسف خود را به برادران خویش معرّفی کرد، آن ها یوسف را به خود او شناختند و معرفت یوسف برای آن ها روشن و آشکار شد. و غفلت و نسیان به طور کلّی از میان رفت.

امام صادق (علیه السلام) به صراحت، بیان کرده است که اسم _ اعمّ از لفظی و غیر لفظی _ هیچ گاه معرّف مسمّا نیست؛ بلکه معرفت مسمّا باید پیش از معرفت اسم بوده باشد. اسم غیر مسمّاست و از مسمّا هیچ اثری به همراه خود ندارد تا از او حکایت کند؛ زیرا اسم با مسمّا مغایرت و بیگانگی تمام دارد و هیچ اشتراکی میان اسم و مسمّا وجود ندارد؛ جز این که اسم آیه و علامتی است که خداوند متعال (مسمّا) برای توجّه دادن و متنبه کردن انسان ها به معرفت خویش، قرار داده است.

نکته جالبی که در این روایت وجود دارد، این تعبیر حضرت صادق (علیه السلام) است که می فرماید: «مَن زَعَمَ أَنَّهُ یَعْبُدُ الْم_َعْنَی بِالصِّفَهِ لَا بِالْإِدْرَاکِ فَقَدْ أَحَالَ عَلَی غَائِب»(1) ؛ یعنی

کسی که گمان کند معنا (خدا) را به توصیف عبادت می کند نه به ادراک، حواله به غایب کرده و خدای حاضر و شاهد را عبادت ننموده و خدای غایب را معبود خویش گرفته است.

خدای غایب چگونه مورد خطاب عابد قرار می گیرد؟! چگونه می شود به معبود غایب گفت: (إِیَّاکَ نَعبُدُ)؟!پس امام (علیه السلام) به روشنی می فهماند که خود خدای متعال _ که معنای الفاظ و اسامی است _ مورد ادراک قرار می گیرد؛ امّا نه به واسطه اوهام و افکار و حتّی اوهام قلب ها، بلکه به معرّفی و تعریف خود او؛ چنان که روایات آن در