توحید و اسماء و صفات صفحه 146

2. آنچه به خودی خود شناخته شود، مصنوع است.

امام رضا (علیه السلام) می فرماید:

فَلَیْسَ اللهَ عَرَفَ مَنْ عَرَف بِالتَّشبِیه ذاتَهُ و لا إیّاهُ وَحَّدَ مَنِ اکْتَنَهَهُ وَ لا حَقیقَتَه أصابَ مَن مَثَّلَهُ...و لا إیّاهُ أرادَ مَنْ تَوَهَّمَهُ. کُلُّ مَعْروفٍ بِنَفسِهِمَصْنُوعٌ.(1)

کسی که ذات خدا را با تشبیه شناخته باشد، او را نشناخته است و کسی که به کنه او احاطه یافته باشد، او را به یگانگی یاد نکرده؛(2) و کسی که برای او

مِثلی قرار داده باشد، به حقیقت او نرسیده است ... کسی که او را به وَهْم خویش در آورده باشد، او را قصد نکرده است. هر چیزی که به خودی خود شناخته شده باشد، مصنوع است.

این حدیث نیز مانند حدیث قبلی، در حقیقت، با آن چه در معرفه الله بالله ذکر شد، مخالفت ندارد. مقصود این است که خدای متعال، بدون تعریف و معرّفی خویش قابل شناخت نیست و کسی که بدون تعریف و معرّفی خودش قابل شناخت باشد، مصنوع است و خدا چنین نیست.

در توضیح جمله «کلّ معروف بنفسه مصنوع» در پاورقی توحید صدوق، کلامی از مرحوم سیّد هاشم حسینی تهرانی آمده است که نقل می شود:

أی: کلُّ مَا عُرِف بِذَاتِهِ و تَصَوَّرَ ماهیّته فهو مصنوع. و هذا لاینافی قول أمیرالمؤمنین (علیه السلام) «یَا مَنْ دَلَّ عَلَی ذَاتِهِ بِذَاتِهِ» و لا قول الصادق (علیه السلام) : «اعْرِفُوا اللَّهَ بِاللَّهِ» لأنّ معنا ذلک أنّه لیس فی الوجود سبب لمعرفه الله تعالی إلّا الله؛ لأنّ الکلّ ینتهی إلیه، فالباء هنا للإلصاق و المصاحبه؛ أی: کلّ