توحید و اسماء و صفات صفحه 149

کَبِیراً. (1)

منزّه است آفریدگاری که برای هیچ کس از معرفت نعمتهایش، جز تقصیر از شناخت آنها قرار نداده است؛ همان گونه که برای کسی از شناخت ادراک خویش بیشتر از علم به اینکه توانِ ادراک او را ندارد، قرار نداده است. همانا خدای تعالی از اعتراف بندگان به تقصیر در معرفتِ شکرِ خویش، قدردانی کرده و معرفت آنها را به ناتوانیشان از سپاس خویش، شکر به شمار آورده است؛ همانگونه که از علمِ عالمان به اینکه خدا را نمیشناسند، آگاه است و آن را ایمان قرار داده است؛ چون میداند که توان بندگان محدود است و فراتر از آن نتوانند رفتن. زیرا هیچ یک از آفریدههایش به حقیقت عبادتش نمیرسد. چگونه میشود به حقیقت عبادت او راه یافت درصورتی که حدّی و کیفیّتی برای او نیست. خداوند از اینکه کسی حقیقت او را دریابد، فراتر و بزرگتر است.

با مطلبی که گفته شد، روشن گردید که این حدیث شریف نیز هیچ تضادّی با معرفت خدا به خدا ندارد. زیرا معلوم شد که تحقّق معرفت به خودِ خدا توسّط خود او برای بندگان، فعل خداست و فعل خدا در حدّ قوای ادراکی انسان نمیگنجد و به هیچ وجه، با بیان عقلی تبیین و تشریح نمیشود. در روایات این باب و باب معرفت فطری، به این نکته تصریح شده است که اگر چنین فعلی از خدای متعال صورت نمیگرفت، انسان هرگز معرفتی به خدای متعال حاصل نمیکرد و در نتیجه عبادتی تحقّق نمییافت. به همین جهت است که در روایات فراوانی تصریح شده است که انسانها مکلّف به معرفت خدا نشدهاند و به عهده خداست که خود را به آنها معرّفی کند. (2)