توحید و اسماء و صفات صفحه 172

قَالَ: سَأَلْتَ فَاسْمَعِ الْجَوَابَ. أَدْنَی مَا یَکُونُ بِهِ مُوْمِناً أَنْ یُعَرِّفَهُ اللَّهُ نَفْسَهُ، فَیُقِرَّ لَهُ بِالرُّبُوبِیَّهِ وَ الْوَحْدَانِیَّهِ؛ وَ أَنْ یُعَرِّفَهُ نَبِیَّهُ، فَیُقِرَّ لَهُ بِالنُّبُوَّهِ وَ بِالْبَلاغَهِ؛ وَ أَنْ یُعَرِّفَهُ حُجَّتَهُ فِی أَرْضِهِ وَ شَاهِدَهُ عَلَی خَلْقِهِ، فَیُقِرَّ لَهُ بِالطَّاعَهِ.

وَ أَدْنَی مَا یَکُونُ بِهِ کَافِراً أَنْ یَتَدَیَّنَ بِشَیْءٍ، فَیَزْعُمَ أَنَّ اللَّهَ أَمَرَهُ بِهِ مَا نَهَی اللَّهُ عَنْهُ، ثُمَّ یَنْصِبَهُ فَیَتَبَرَّأَ وَ یَتَوَلَّی وَ یَزْعُمَ أَنَّهُ یَعْبُدُ اللَّهَ الَّذِی أَمَرَهُ بِهِ.

وَ أَدْنَی مَا یَکُونُ بِهِ ضَالاّ أَنْ لا یَعْرِفَ حُجَّهَ اللَّهِ فِی أَرْضِهِ وَ شَاهِدَهُ عَلَی خَلْقِهِ الَّذِی أَمَرَ اللَّهُ بِطَاعَتِهِ وَ فَرَضَ وِلایَتَه.(1)

ای امیرمؤمنان! پایین ترین درجه ایمان و پایین ترین درجه کفر و پایین ترین درجه ضلالت و گم بودن چیست؟

امیر المؤمنین (علیه السلام) فرمود: سؤال کردی پس جوابش را بشنو. پایین ترین درجه ایمان، آن است که خداوند خود را به انسان بشناساند و او به ربوبیّت و وحدانیّت خدا اقرار کند؛ و خداوند پیامبرش را به او بشناساند و او به نبوّت و تبلیغ او گردن نهد؛ و حجّت خود را بر روی زمین _ که گواه اوست بر آفریده هایش _ بر او بشناساند و او به فرمانبری او اقرار کند....

و پایین ترین درجه کفر آن است که انسان به چیزی عقیده یابد و پندارد که خدا بدان امر کرده است، در حالی که خدا از آن نهی فرموده باشد؛ سپس آن را دین خود بداند و بر اساس آن تبرّی و تولّی کند و پندارد که خدا را در آن چه فرموده بندگی می کند.

و پایین ترین درجه گم بودگی، آن است که انسان، حجّت خدا را بر روی زمین و گواهش را بر آفریدگان او _ که به فرمانبری از او امر کرده و ولایت وی را واجب ساخته است _ نشناسد.

در این حدیث شریف نیز تصریح امام (علیه السلام) را می بینیم که معرفت باید از ناحیه خدا به انسان برسد و بعد از معرفت، نخستین مرتبه ایمان که فعل بندگان است، اقرار به محتوای تعریف الهی و اعتراف به ربوبیّت و توحید و نبوّت و امامّت است.