توحید و اسماء و صفات صفحه 178

امام (علیه السلام) این مطلب را انکار کرد.

4. نتیجه آیات و روایات یادشده

1. این گروه از آیات و روایات، مانند روایات «معرفه الله بالله»، هر گونه معرفتی را نسبت به خداوند از سوی غیر نفی میکند.

2. معرفت خدا فعل مستقیم خداوند است و بندگان برای رسیدن به آن هیچ ابزاری و قوّهای ادراکی ندارند.

3. هیچکس توانایی رسیدن به معرفت خدا را ندارد.

4. هیچ راهی برای رسیدن به معرفت الهی در خلق به جز تعریف خودِ خدا، نهاده نشده است.

5. معرفت فعل خداست و بندگان هیچ نقشی در پدید آمدن آن ندارند؛ امّا خداوند متعال در برابر آن، از فضل و احسان خویش به آنها ثواب عطا میکند.

6. دادن معرفت و رساندن بندگان به معرفت، فضل و احسانی است از ناحیه خدای متعال که این کار برای او، نه لزوم و وجوبی دارد و نه استحقاقی برای بندگان.

7. هر بندهای که از ناحیه خدا به امری تکلیف شود، باید توان انجام آن را داشته باشد. معرفه الله چون خارج از اختیار بشر است، پس هیچکس تکلیفی به آن ندارد.

8. هر تکلیفی از ناحیه خداوند متعال، موقوف بر دادن معرفت است. اگر بندهای معرفت خدا را نداشته باشد، هیچ تکلیفی به عهده او نخواهد بود.

9. معرفه الله با سایر معارف متفاوت است. معرفت در سایر امور نیز از ناحیه خدا ایجاد میشود و فعل او به شمار میآید؛ ولی خداوند برای آنها ابزارهایی قرار داده است که انسان با آنها بدان امور، آگاهی مییابد و آنها را در حیطه قوای ادراکی خویش درمیآورد؛ ولی در مورد خداوند متعال، هیچیک از قوای ادراکی کارساز نیست و او خود باید نفس خویش را به بندهاش بشناساند.