توحید و اسماء و صفات صفحه 180

معرفت به آنان تفضّل میشود که هر مرتبهای از معرفت، شکری خاص و وظیفهای جدید در پی دارد. به سبب اطاعتها و شکرها، تقرّب به سوی خدای متعال بیشتر میگردد و معرفت او فزونی مییابد. در نتیجه، بنده به جایگاهی میرسد که از یاد خدا غفلت نمیکند و در همه حال، خود را طفیلی او مییابد و همه اشیاء را در پیوند با او میبیند و هیچ چیزی را بی او مستقل نمینگرد. در این جا، به برخی از آیات قرآن کریم در مورد این دو نوع معرفت اشاره میشود.

(إِنّا هَدَیْناهُ آلسَّبِیلَ إِمّا شاکِراً وَإِمّا کَفُوراً) (1)

به راستی، ما راه را به او نمایاندیم؛ خواه شکرگزار باشد یا ناسپاس.

این آیه را میتوان به معرفت اوّلی حمل کرد؛ ولی از توضیحی که در درجات و مراتب معرفت بیان شد، برمیآید که آیه شریفه به هر دو مورد قابل تطبیق است. زیرا هر مرتبه از معرفت، وظیفهای خاص نسبت به خودش دارد که ادای آن، شکر آن مرتبه محسوب میشود و به جا نیاوردن آن، کفر آن خواهد بود. بنابراین، آیه را میتوان به طور مطلق به هدایت حمل کرد.

به نظر میرسد در بیشتر آیات مربوط به معرفت ابتدایی، سخن از معرفت فطری میرود.

آیات ذیل در زمینه معرفت ثانوی است :

(مَنْ یُ_ؤْمِنْ بِاللّهِ یَهْدِ قَلْبَهُ) (2)

آن کس که به خدا ایمان آورد، دلش را هدایت میکند.

(وَالَّذِینَ جاهَ_دُوا فِ_ینا لَنَهْدِیَ_نَّهُمْ سُبُلَنا) (3)

آنان که در راه ما مجاهده کنند، به راههایمان هدایتشان میکنیم.

(وَ یَزِیدُ آللّهُ آلَّذِینَ آهْتَدَوْا هُدًی ) (4)

1- . انسان (76) / 3.
2- . تغابن (64) / 11.
3- . عنکبوت (29) / 69.
4- . مریم (19) / 76.