توحید و اسماء و صفات صفحه 187

أَوَّلُ الدِّیَانَهِ بِهِ مَعْرِفَتُهُ وَ کَمَالُ مَعْرِفَتِهِ تَوْحِیدُه. (1)

سرآغاز دینداری خدا معرفت او و کمال معرفتش توحید اوست.

امام رضا (علیه السلام) نیز میفرماید :

أَوَّلُ الدِّیَانَهِ مَعْرِفَتُهُ وَ کَمَالُ الْم_َعْرِفَهِ تَوْحِیدُه. (2)

آغاز دینداری معرفت خداست و کمال معرفت او توحید اوست.

در حدیثی دیگر، امام رضا (علیه السلام) میفرماید :

لا دِیانَهَ إلّا بَعدَ مَعرِفَتِهِ وَ لا مَعرِفَهَ إلّا بِالإخلاصِ. (3)

آیا میتوان از این روایات برداشت کرد که معرفت خداوند متعال نیز چون مسائل دیگر دینی فعل انسان است و برای کسی که میخواهد متدیّن به دین الهی شود، باید معرفت او را به دست آورد؟ در این صورت، آیا این روایات با روایات گروه اوّل که معرفت را فعل خدا میداند، در تنافی نخواهند بود؟

با توجّه به مجموع روایات، باید مقصود از اینکه معرفت خدا سرآغاز دین و نخستین قدم در دینداری به شمار آمده، امر دیگری باشد، غیر از آن معرفتی که در روایات پیشین به عنوان فعل الله مطرح شد؛ یا اگر مراد همان معرفت است، نباید داخل در وظایف دینی خلق باشد؛ بلکه باید امری جدا از مجموعه تعالیم اعتقادی باشد که بندگان موظّف به کسب و تحصیل آن هستند. نیز ممکن است مقصود از معرفت، همان معرفتی باشد که فعل الله است، ولی دین امری اعم از اموری باشد که توسّط بنده باید کسب و تحصیل شود؛ یا معرفتی است که خداوند متعال به فضل و احسان خویش و به فعل مستقیم خود در آنها پدید میآورد.

بنابراین، اگر مراد از معرفتی که سرآغاز دین است معرفت خدای تعالی باشد، به واسطه تذکّرات پیامبران و اولیای الهی و مربّیان دینی، از سوی خدای متعال در

1- . کافی 1 / 140.
2- . توحید صدوق / 56؛ بحارالانوار 4 / 284.
3- . الاحتجاج 2 / 400 ؛ ر.ک: توحید صدوق / 40.