توحید و اسماء و صفات صفحه 190

شیخ طوسی درتفسیر آیه (اِعْلَمُوا أَنَّ اللّهَ شَدِیدُ آلعِقابِ وَ أَنَّ اللّهَ غَفُورٌ رَحِ_یمٌ): (1)

«بدانید که خداوند مجازاتش شدید است و خداوند آمرزنده و مهربان است»، مینویسد :

و فی الآیه دلاله علی أنّ المعرفه بالله و بصفاته لیست ضروریّه، لأنّها لو کانت ضروریّه لما أمرنا بها. و لیس لأحد أن یقول إنّما أمر علی جهه التذکیر و التنبیه، لأنّ ذلک ترک للظاهر. (2)

آیه شریفه دلالت میکند که معرفت خداوند و صفات او ضروری نیست؛ زیرا اگر ضروری بود، ما به آن مأمور نمیشدیم. و کسی نمیتواند بگوید امر در آیه شریفه برای یادآوری و تنبیه است، زیرا چنین سخنی خلاف ظاهر آیه است.

مرحوم میرزا مهدی اصفهانی در مورد آیه اوّل میفرماید:

لیس معناه: حصّل العلم بذلک، بل معناه أنّه تنبّه أیّها المخاطب بأنّه لا إله إلّا هو. (3)

آیه شریفه نمیگوید : به مفاد کلمه توحید تحصیل علم کن؛ بلکه مقصود آن است که : ای مخاطب! بدان و آگاه باش که خدایی جز او نیست.

کلمه «اعْلَمْ» در کلام عرب، غیر از امر برای تحصیل علم، برای تنبّه و آگاهی دادن مخاطب نیز فراوان بهکار برده میشود. مرحوم میرزای اصفهانی _ با استفاده از این نکته و نیز با توجّه به آیات و روایات متواتری که معرفت را بالله و فعل الله و فطری میداند _ کلمه «اعلم» در آیه شریفه را به معنای معروف و شایع آن _ یعنی تنبّه دادن _ میگیرد و اگر خلاف ظاهر هم باشد، با وجود قرائن مذکور، مشکلی نخواهد داشت.

1- . المائده (5) / 101.
2- . التبیان 4 / 33.
3- . تقریرات، مناصب النبی / 24.