توحید و اسماء و صفات صفحه 206

می فرماید:

إِنَّ أَوْهَامَ الْقُلُوبِ أَکْبَرُ مِنْ أَبْصَارِ الْعُیُونِ فَهُوَ لَا تُدْرِکُهُ الْأَوْهَامُ وَ هُوَ یُدْرِکُ الْأَوْهَامَ.(1)

هم_ان_ا گمان ها [ و ادراک] دلها ب_زرگت_ر از دی_دگان [و بینای_ی] چشمهاست؛ پس خدا را آن گمانها در نیابد، امّا او آنها را دریابد.

بنابراین، در دیدگاه سخنان حضرت زهرا (علیها السلام) و امامان اهل بیت (علیهم السلام) خداوند از خردها و اوهام همه خلایق دور است و معرفت او با اندیشه و خرد میسّر نیست؛ چنانکه امام صادق (علیه السلام) فرماید:

کُلُّ مَا وَقَعَ فِی الْوَهْمِ فَهُوَ بِخِلَافِه. (2)

هر آنچه در وهم آید، خدا بر خلاف آن است.

و حضرت رضا (علیه السلام) میفرماید:

مَا تَوَهَّمْتُمْ مِنْ شَیْءٍ فَتَوَهَّمُوا اللَّهَ غَیْرَه. (3)

هر چه را به فکر و وهم خود آورید، خدا را جز آن توهّم کنید .

این کلام به صراحت، دلالت دارد که وهم و خرد انسان به هر چه برسد، خدا نیست و نباید آن را خدا پنداشت بلکه خدا غیر آن است؛ یعنی کار خرد و عقل انسان جز تنزیه خداوند متعال نمیتواند بود. وظیفه اندیشمند آن است که هر چه درباره خدا میاندیشد، آن را از ساحت او دور پندارد و ذات حق را از آن تنزیه و تقدیس نماید. امام رضا (علیه السلام) میفرماید:

کُلُّ مَعْرُوفٍ بِنَفْسِهِ مَصْنُوع. (4)

هر چیزی که به خودی خود شناخته شود، مصنوع است.

1- . کافی 1 / 77.
2- . توحید/ 80؛ بحارالانوار 3 / 290.
3- . توحید / 113؛ کافی 1 / 100؛ بحارالانوار 4 / 39.
4- . توحید / 34؛ بحارالانوار 4 / 227.