توحید و اسماء و صفات صفحه 251

خدای عزوجلّ بود؛ نه متکلّم بود و نه مرید و نه متحرّک و نه فاعل. پروردگار ما بزرگ و عزیز است. همه این صفات به حدوث فعل از خدا حادث میشوند.

با توجّه به این روایات، معنای صفات فعل و صفات ذات در لسان اهل بیت (علیهم السلام) روشن میشود. ویژگی مهم این صفات آن است که خدای تعالی از ازل موصوف به آنها نیست و به حدوث فعل موصوف به آنها میشود؛ به خلاف صفات ذات که هیچ گاه نمیتوان آنها را از خدای تعالی سلب کرد. و نیز روشن شد که با صفات فعل، چیزی غیر خدا به وجود میآید و صفات ذات بر خلاف آن است. مثلاً مشیّت متعلّق لازم دارد و اراده، مراد به همراه دارد؛ در صورتی که علم، معلوم نمیخواهد؛ قدرت، مقدور نمیخواهد؛ حیات هم موجب امر دیگر در کنار خدا نمیشود. در مورد صفات ذات، در روایات امامان اهل بیت (علیهم السلام) تعابیر گوناگونی وجود دارد که در ذیل تعدادی از آنها را نقل میکنیم:

امام رضا (علیه السلام) میفرماید :

فَلَمْ یَزَلِ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ عِلْمُهُ سَابِقاً لِلْأَشْیَاءِ قَدِیماً قَبْلَ أَنْ یَخْلُقَهَا. فَتَبَارَکَ رَبُّنَا وَ تَعَالَی عُلُوّاً کَبِیراً خَلَقَ الْأَشْیَاءَ وَ عِلْمُهُ بِهَا سَابِقٌ لَهَا کَمَا شَاءَ. کَذَلِکَ لَمْ یَزَلْ رَبُّنَا عَلِیماً سَمِیعاً بَصِیراً. (1)

خدای عزّوجلّ علمش بر اشیا سابق و قدیم است، پیش از آنکه آنها را خلق کند. به یقین، خداوندمان ارجمند و متعالی و بزرگ است. اشیا را چنانکه خواست، آفرید و علمش بر آنها سابق است. و همین گونه پروردگار ما از ازل علیم و سمیع و بصیر است.

در مناظره امام رضا (علیه السلام) با سلیمان مروزی میخوانیم :

قَالَ سُلَیَْمانُ: إِنَّهَا [أی الإراده] کَالسَّمْعِ وَ الْبَصَرِ وَ الْعِلْمِ. قَالَ الرضا (علیه السلام)... فَأَخْبِرْنِی عَنِ السَّمْعِ وَ الْبَصَرِ وَ الْعِلْمِ أَ مَصْنُوعٌ؟ قَالَ سُلَیَْمانُ: لَا. قَالَ