توحید و اسماء و صفات صفحه 46

غافل محض. امّامؤمن و کافر و مشرک، پیش از قرار گرفتن در سختی و گرفتاری توسّط دعوت و تعالیم پیامبران به معرفت خداوند متعال رسیده و به ایمان یا کفر و شرک متّصف گردیدهاند. قرار گرفتن در مشکلات برای مؤمنان، لطف و محبّتی است از خداوند متعال، تا آنان را در ایمانشان محکم دارد و بر درجات ایمانی و معرفتی آنان بیفزاید؛ ولی نسبت به کفّار و مشرکان، اتمام حجّتی دوباره برای مجازات اعمالشان خواهد بود.

امّاضُلّال _ یعنی آنان که هرگز دعوت پیامبران به گوششان نخورده و تعالیم رسولان به آنان نرسیده _ هرچند در سختی و گرفتاری متوجّه خدای متعال میشوند، ولی نتیجه این توجّه و تنبّه، کفر و شرک و ایمان نیست. البتّه این نکته را با توجّه به آیه (کانَ آلنّاسُ أُمَّهً واحِدَهً) و روایات وارد شده در تفسیر آن و نیز با توجّه به آیه (ما کُنّا مُعَذِّبِ_ینَ حَتّی نَبْعَثَ رَسُولاً) (1) میتوان یافت.

پس شرک و کفری که در این گونه آیات بعد از بیرون آمدن از گرفتاری ذکر شده، شرک و کفر ابتدایی نیست؛ بلکه برگشتن به شرک سابق است.

ج) پیام نهایی آیه (وَ الَّذِینَ کَفَرُوا أَعْمالُ_هُمْ کَسَرابٍ بِقِ_یعَهٍ...) نیز همین است. مَثَلی که در آن آیه زده شده، مربوط به کفّار و مشرکین است. یعنی کسی در صحرای خشک و خالی، گرفتار تشنگی شدید میشود و سراب را آب میپندارد و به دنبال آن راه میافتد. امّا وقتی به آن میرسد، درمییابد که جز خیال و پنداری بیش نیست. چنین کسی در اثر شدّت تشنگی و نومیدی، از صمیم دل و جان به خدای زنده توانا روی میآورد. خداوند متعال نیز او را به کیفر اعمالش می رساند و همه اعمالش را به طور کامل محاسبه میکند.

پس خداوند متعال در این آیه شریفه، در حقیقت، به دنیاپرستی کفّار و مشرکان مَثَل میزند؛ یعنی آنان که به دنیا دل بسته و با حرص و ولع به دنبال آن راه افتادهاند، دنیا برایشان هیچ فایدهای ندارد؛ بلکه چون سرابی است آبنما که تشنگان را به