توحید و اسماء و صفات صفحه 85

شناخته است. (1)

استاد مصباح نیز در این باره می نویسد:

از اموری که سزاوار است بدان توجّه شود، آن است که در تقدّم خلقت ارواح بر ابدان به دو هزار سال، تقدّم هر روحی نسبت به بدنش اعتبار نشده است؛ به این صورت که هر روحی نسبت به بدنش دو هزار سال پیش از آن خلق شده باشد نه کمتر و نه بیشتر ؛ زیرا اگر مراد همین امر باشد، لازم می آید بسیاری از ارواح در زمان خود حضرت امیرمؤمنان (علیه السلام) وجود نداشته باشند؛ تا چه رسد به این که پیش از آن حضرت بوده باشند. زیرا بدیهی است که بسیاری از بدن ها هزاران سال بعد از زمان حضرت پدید می آیند. پس بعید نیست که مراد از ذکر دو هزار سال برای بیان فاصله زیاد بوده باشد و مقصود از دو هزار بودن اشاره به تقدّم عقلی و مثالی باشد.(2)

روشن است این تأویل و توجیه در صورتی به جا خواهد بود که میان عالم ارواح و خلقت تناسلی انسان در عالم دنیا، عالم دیگری نباشد که در آن عالم، ابدان همه انسان ها به صورت دفعی، خلق شده باشند و ارواح در آن عالم به بدن هایشان تعلّق یافته باشند؛ لیکن چنان که بیان خواهیم کرد، در این امر _ یعنی وجود عالمی دیگر که در آن همه ابدان به صورت دفعی خلق شده اند _ با توجّه به اصول و مبانی متون دینی، هیچ تردیدی وجود ندارد.

مرحوم سیّد نعمت الله جزائری نیز می نویسد :

و قول پیامبر (صلی الله علیه و آله) : « به دو هزار سال»، مقصود از آن تقدّم ارواح بر نوع بدن است، اگر چه آن بدن یکی باشد؛ که عبارت از بدن پدرمان حضرت آدم (علیه السلام) است. و در غیر این صورت، معلوم است که هر روحی نسبت به بدنی که برای آن خلق شده است، تقدّم هزاران ساله دارد.(3)

این تأویل هم با روایاتی که در این زمینه نقل شد، تطبیق نمی کند. راه حل این

1- . تعلیقه بر شرح اصول کافی. ملا صالح مازندرانی 1/135.
2- . تعلیقه بر بحارالانوار ج 61، ص 142.
3- . انوار نعمانیّه 1/268.