وحدت یا توحید؟!: نگرشی بر نظریه استاد حسن زاده آملی صفحه 60

اشیا، از خزائن خود جدا نشده اند، و خزائن اشیا نزد حق تعالی بودن را وانگذاشته اند. و نزد حق تعالی بودن، از ذات حق تعالی مفارقت نجسته است. پس هر کس یکی از این امور سه گانه را مشاهده کند، هر سه را مشاهده کرده است. و در صحنه وجودْ هیچ احدیتی جز احدیت مجموع وجود ندارد.

و می گوید:

کل ذلک من عین واحده لا، بل هو العین الواحده، وهو العیون الکثیره.(1)

همه آن ها از یک عین است، نه، بلکه او خودش عین واحد است، و او خودش عیون کثیر است.

و "قیصری" در شرح آن گوید:

أی کل ذلک الوجود الخلقی، صادر من الذات الواحده، ثم أضرب عنه لانه مشعر بالمغایره، فقال: بل ذلک الوجود الخلقی هو عین تلک العین الواحده الظاهره فی مراتب متعدده، وذلک العین الواحده التی هی الوجود المطلق، هی العیون الکثیره باعتبار المظاهر المتکثره. کما قال:

سبحان من أظهر ناسوتهسر سنا لاهوته الثاقب

ثم بدا فی خلقه ظاهرافی صوره الاکل والشارب

فانظر ما ذا تری.(2) یعنی: همه آن وجودهای خلقی، صادر از همان ذات واحد است، و چون از این سخن بوی مغایرت می آید، از آن برگشته و می گوید: بلکه آن وجود خَلقی، عینِ همان واحدی است که در مراتب متعدد ظاهر است. و آن ذات واحدی که همان وجود مطلق است به اعتبار مظاهر فراوانش، خودِ همان عیون کثیر و فراوان می باشد.