کتابخانه بالقرآن

وحدت یا توحید؟!: نگرشی بر نظریه استاد حسن زاده آملی صفحه 70

صفحه 70

می پندارد سازگار نیست؛ و اهل فلسفه و عرفان و تصوف تا هنگامی که به حدوث حقیقی و مخلوقیت واقعی اشیا اقرار نکنند، دائما دچار تناقضات خواهند ماند.

تفسیر چهارم:

تفسیر چهارمی که در کتاب "لقاء اللّه " برای وحدت وجود ارائه شده است این است که گفته شود:

خداوند، ممکنات مختلف و متعدد را ایجاد کرده است و آن ها مانند کلامی که دلالت بر وجود متکلم می کند با وجود خود، علم و حیات و قدرت و اراده خداوند را ظاهر می سازند، و مانند عکس های متعددی که دلالت بر وجود یک شخص می کنند و خود آن شخص در آن عکس ها موجود نیست، ذات خداوند هم در وجود مخلوقات نمی باشد، ولی کسی که غرق در دیدن عکس ها می شود از فرط عشق به صاحب عکس ها، التفاتی به عکس ها ندارد و تنها به صاحب عکس ها توجه دارد.

این تفسیر با صرف نظر از تذکراتی که پیرامون آن لازم است(1) با مبانی عقیدتی اهل فلسفه و عرفان در تضاد کامل است، و اصلا معلوم نیست به چه

1- . از کنار تفسیر چهارم با مسامحه فراوان گذشته ایم و البته چنانکه تذکر دادیم اگر این عقیده درست باشد، درستی آن به خودی خود دلیلی روشن بر بطلان نظریه وحدت وجود خواهد بود، و عنوان کردن آن در ضمن تفسیرات عقیده وحدت وجود ناشی از بی توجهی به مبانی فلسفی و عرفانی درباره وحدت وجود است. به هر حال با صرف نظر از نقد و بیان اشکالات این تفسیر، باید دانست که تحصیل این دیدگاه در مسأله توحید، گرچه ظاهری فریبنده و دل ربا دارد، اما تفسیر آن در نگاه وحدت وجودیان با تفسیر آن از نگاه الهیین تباین کلی داشته، و اساس ضلالت های سلوکی عارفان، و رسیدن ایشان به خود خداانگاری از همین نقطه شروع می شود. سالک سیر عرفانی گرچه به ظاهر مدعی رفع انانیت از وجود خویش است، اما واقع امر این است که او از وجود خویش تنها رفع انانیت مخلوقی می کند، و در مقابل، انانیت الهی و ربوبی را برای خود ثابت و مسلم می داند؛ و به جای اینکه بدی ها را از خویشتن دانسته، و خوبی ها را از فضل و رحمت پروردگار خود بداند، به طور مطلق از وجود و فعل خویش چشم پوشیده، و هر وجود و فعلی را از آن خداوند متعال می داند. بیان مفصل این مطلب و نقد و بررسی اشتباهات آشکار سیر و سلوک عرفانی، و بیان تقابل و تضاد آن با مبانی مکتب عقل و وحی در "هدف" و "ابزار" و "نتیجه"، نیازمند کتابی مستقل است.