خلاصه دروس عقاید: توحید صفحه 55

کُلُّ عَزِیز غَیْرَهَ ذَلِیلٌ، وَ کُلُّ قَوِیٍّ غَیْرَهُ ضَعِیفٌ، وَ کُلُّ مَالِک غَیْرَهُ مَمْلُوکٌ، وَ کُلُّ عَالِم غَیْرَهُ مُتَعَلِّمٌ، وَ کُلُّ قَادِر غَیْرَهُ یَقْدِرُ وَ یَعْجَزُ، وَ کُلُّ سَمِیع غَیْرَهُ یَصَمُّ عَنْ لَطِیفِ الاْصْوَاتِ، وَ یُصِمُّهُ کَبِیرُهَا، وَ یَذْهَبُ عَنْهُ مَا بَعُدَ مِنْهَا، وَ کُلُّ بَصِیر غَیْرَهُ یَعْمَی عَنْ خَفِیِّ الاْلْوَانِ وَ لَطِیفِ الاْجْسَامِ .(1) هرعزیزی جز خدا خوار و هر نیرومندی جزاو ناتوان است. و هر مالکی جز خدا مملوک و هردانایی جز او دانش آموز است. و هر توانایی جز خدا توانا می شود و ناتوان می گردد. و هر شنونده ای جز خدا از شنیدن صداهای لطیف عاجز است و صدای بلند او را کر می کند و صداهای دور به گوش او نمی رسد. و هر بیننده ای جز او از رنگ های پنهان و اجسام لطیف کور است.

3. توحید افعالی

منظور از توحید افعالی این است که هیچ فعلی اعمّ از خوب وبد، از هیچ شخصی سرنمی زند، جز این که مشیّت و ارادۀ خداوند متعال بر آن تعلّق گرفته و اذن صدور آن از فاعلش داده شده باشد. البتّه این بدان معنا نیست که غیر خدا در افعالش هیچ آزادی و اختیاری ندارد و هر چه هست فعل خداست، بلکه فعل همه انسان ها به واسطۀ مشیّت و اراده و اختیاری که خدای متعال به آنان عطا نموده ، به خودِ آن ها منتسب است نه به خدا، و نقش خدای تعالی تنها تقدیر واذن به تحقّق اراده آن هاست .